Völva là nữ tiên tri trong xã hội Bắc Âu thời Viking, người được mời tới các nông trại để xem trước vận mùa, vận người, thường đi kèm một cây gậy và lễ hát gọi là seiðr. Mô tả chi tiết nhất về một völva nằm trong Saga Erik Đỏ, chương 4: bà Thorbjörg ở Greenland, được mời tới giữa một mùa đói kém. Đoạn văn ấy là nguồn chính để người ta hình dung bộ trang phục, nghi lễ và vị thế của những người phụ nữ này.
Saga Erik Đỏ là văn bản gì
Eiríks saga rauða là một trong hai "saga Vinland", kể chuyện người Bắc Âu định cư ở Greenland và đi thuyền tới bờ biển Bắc Mỹ quanh năm 1000. Saga được viết ra ở Iceland vào thế kỷ 13, tức hơn hai trăm năm sau các sự kiện. Văn bản còn lại qua hai bản chép tay chính là Hauksbók và Skálholtsbók.
Vì khoảng cách thời gian ấy, giới nghiên cứu đọc saga như một tác phẩm vừa có ký ức lịch sử vừa có sáng tạo văn chương. Riêng việc người Bắc Âu từng tới Bắc Mỹ thì đã được khảo cổ xác nhận ở L'Anse aux Meadows (Newfoundland, Canada). Còn đoạn völva thì không có cách nào kiểm chứng trực tiếp; giá trị của nó là cho thấy người Iceland thế kỷ 13 nhớ và hình dung về völva ra sao.
Thorbjörg tới nông trại Herjólfsnes
Saga kể rằng một năm nọ, các khu định cư ở Greenland gặp đói lớn: người đi săn, đi đánh cá về tay không, có người không về. Ở vùng Herjólfsnes có một người phụ nữ tên Thorbjörg, được gọi là "völva nhỏ". Bà từng có chín chị em, đều là người tiên tri, và bà là người cuối cùng còn sống. Mùa đông, bà đi dự tiệc ở các nông trại, chủ yếu là những nhà muốn biết vận mình hoặc vận mùa năm tới.
Nông dân Thorkel, người có thế lực nhất vùng, mời bà tới. Saga tả cuộc đón tiếp rất trọng thể: dọn sẵn một ghế cao, đặt nệm nhồi lông gà. Đó là chỗ ngồi danh dự, cho thấy völva được đối đãi như khách quý.
Bộ trang phục được tả kỹ nhất thời Viking
Đoạn saga này nổi tiếng vì tả trang phục tỉ mỉ hiếm có:
- Áo choàng màu xanh thẫm có dây buộc, đính đá chạy dọc tới gấu áo.
- Chuỗi hạt thuỷ tinh đeo cổ.
- Mũ trùm bằng da cừu non màu đen, lót da mèo trắng.
- Tay cầm gậy có núm bằng đồng thau, núm gắn đá.
- Thắt lưng có đeo một túi da lớn đựng các vật dùng trong nghi lễ.
- Giày da bê lông xù, dây buộc to có núm đồng thau.
- Găng tay da mèo, mặt trong trắng và có lông.
Bữa ăn dành cho bà cũng riêng: cháo nấu bằng sữa dê, và một món làm từ tim của các loài vật có sẵn ở trại. Bà ăn bằng thìa đồng thau và con dao cán ngà hải mã. Những chi tiết vật chất như vậy là lý do các nhà khảo cổ hay đối chiếu đoạn văn này với đồ tìm thấy trong mộ.
Lễ hát varðlokkur và cô gái theo đạo Kitô
Thorbjörg ngủ lại một đêm ở trại, và hôm sau mới làm lễ. Bà cần những người phụ nữ biết hát một loại bài gọi là varðlokkur, thường được dịch là "bài ca gọi linh". Không ai trong nhà biết, trừ cô Guðríðr Thorbjarnardóttir, người được nuôi dạy ở Iceland và học được từ mẹ nuôi.
Guðríðr ban đầu từ chối, nói rằng mình là người theo đạo Kitô và đây không phải việc cô nên làm. Thorbjörg đáp rằng cô có thể giúp mọi người mà không vì thế thành người xấu đi. Theo lời nài của chủ nhà, Guðríðr đồng ý. Phụ nữ đứng thành vòng quanh bục cao nơi völva ngồi, Guðríðr cất tiếng hát hay tới mức mọi người đều khen.
Thorbjörg cảm ơn và nói các linh đã tới, nhiều điều trước đây bị che nay hiện ra với bà. Bà báo rằng đói kém sẽ không kéo dài, mùa xuân sẽ tốt hơn, bệnh tật cũng sẽ lui. Rồi bà nói riêng với Guðríðr rằng cô sẽ có một cuộc hôn nhân rất danh giá ở Iceland và một dòng dõi lớn. Saga ghi rằng mùa xuân năm ấy đúng là khá hơn. Về sau, Guðríðr là một trong những người đi tới Vinland.
Cảnh Guðríðr do dự là một chi tiết có giá trị lịch sử: nó cho thấy giai đoạn giao thời quanh năm 1000, khi đạo Kitô vừa tới Greenland và tín ngưỡng cũ vẫn còn được nể trọng trong đời sống cộng đồng.
Seiðr, spá và vai trò của völva
Văn học Bắc Âu cổ dùng vài từ khác nhau cho người và việc tiên tri, nghĩa không hoàn toàn tách bạch:
| Từ | Nghĩa thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| völva | nữ tiên tri; nghĩa gốc có thể liên quan tới "người cầm gậy" | cách giải nghĩa này được nhiều học giả nêu, chưa phải kết luận chắc chắn |
| spákona | người phụ nữ tiên đoán | chín chị em của Thorbjörg được gọi như vậy |
| seiðr | một loại nghi lễ hát để biết trước hoặc tác động tới sự việc | nhiều nguồn gắn với phụ nữ; với đàn ông bị coi là không hợp |
| Völuspá | "Lời tiên tri của völva" | bài thơ mở đầu tập Edda thơ, một völva kể từ tạo thiên lập địa tới Ragnarök |
Theo Ynglinga saga của Snorri Sturluson (thế kỷ 13), chính nữ thần Freyja là người đã dạy seiðr cho các thần Æsir. Cũng trong văn học Bắc Âu, việc đàn ông làm seiðr đôi khi bị coi là đáng hổ thẹn. Điều này cho thấy nghi lễ ấy gắn chặt với vai trò của phụ nữ trong hình dung của người đương thời.
Völva không phải tư tế của một ngôi đền cố định. Bà là người lưu động, đến theo lời mời, được trọng đãi, rồi lại đi. Vị thế đó khiến völva vừa được kính, vừa có chút gì đó xa cách và đáng e dè với cộng đồng.
Khảo cổ: những ngôi mộ có gậy
Ở nhiều nơi trong thế giới Viking, các nhà khảo cổ tìm thấy mộ phụ nữ chôn kèm gậy kim loại, có cây có núm và vòng trang trí. Một số nhà nghiên cứu đề xuất rằng đây có thể là mộ của những người như völva. Ví dụ hay được nhắc là một mộ phụ nữ ở Fyrkat (Đan Mạch), nơi ngoài gậy còn có một túi nhỏ đựng hạt cây kỳ nham (henbane) cùng những đồ vật lạ.
Cần nói rõ: không ngôi mộ nào có dòng chữ ghi "đây là völva". Nhận định dựa vào sự tương đồng với mô tả trong saga và vào việc đồ chôn khác thường. Đó là giả thuyết có cơ sở, không phải kết luận chắc chắn. Nhà khảo cổ Neil Price đã viết nhiều về đề tài này, trong cuốn The Viking Way.
Góc nhìn hôm nay
Völva sống lại mạnh mẽ trong văn hoá đại chúng: phim, truyện, âm nhạc lấy cảm hứng Bắc Âu thường có một bà tiên tri áo choàng cầm gậy. Phần lớn chi tiết hình ảnh ấy đều có thể truy về một trang của Saga Erik Đỏ. Biết điều đó giúp ta đọc các bản chuyển thể tỉnh táo hơn: chi tiết nào lấy từ văn bản, chi tiết nào do người làm phim thêm.
- Đọc: Saga Erik Đỏ có trong nhiều tuyển tập dịch "The Vinland Sagas"; đọc kèm bài thơ Völuspá trong Edda thơ.
- Xem: Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch (Copenhagen) và Bảo tàng Lịch sử Thuỵ Điển (Stockholm) có hiện vật thời Viking; Bảo tàng Quốc gia Iceland ở Reykjavík trưng bày đồ thời định cư.
- Thử đối chiếu: đặt danh sách trang phục của Thorbjörg cạnh ảnh các gậy kim loại tìm trong mộ Viking, rồi tự hỏi chỗ nào khớp, chỗ nào chỉ là đoán.
Câu hỏi thường gặp
Völva là gì?
Völva là nữ tiên tri trong xã hội Bắc Âu thời Viking, thường lưu động, được mời tới các nông trại để xem trước vận mùa và vận người. Bà được đón tiếp như khách quý, thường cầm gậy và làm nghi lễ hát gọi là seiðr.
Thorbjörg trong Saga Erik Đỏ là ai?
Thorbjörg là một völva ở Greenland trong chương 4 của Saga Erik Đỏ, được gọi là "völva nhỏ", người cuối cùng còn sống trong chín chị em tiên tri. Bà được mời tới nông trại của Thorkel giữa mùa đói và báo rằng mùa xuân sẽ tốt hơn.
Seiðr là gì?
Seiðr là một loại nghi lễ trong văn học Bắc Âu cổ, gồm hát và các thao tác để biết trước hoặc tác động tới sự việc. Theo Ynglinga saga, nữ thần Freyja đã dạy seiðr cho các thần Æsir. Văn bản thường gắn seiðr với phụ nữ.
Völuspá nghĩa là gì?
Völuspá nghĩa là "Lời tiên tri của völva", bài thơ mở đầu tập Edda thơ. Trong bài, một völva kể cho thần Odin nghe từ thuở tạo lập thế giới tới ngày tận thế Ragnarök và thế giới mới sau đó.
Có tìm thấy mộ völva không?
Có một số mộ phụ nữ thời Viking chôn kèm gậy kim loại và đồ vật khác thường, như mộ ở Fyrkat (Đan Mạch). Nhiều nhà khảo cổ cho rằng đó có thể là mộ völva, nhưng không mộ nào có chữ xác nhận, nên đây vẫn là giả thuyết.
