Búa Mjölnir của Thor: ai rèn, phép gì và bùa búa trong bảo tàng

Mjölnir là cây búa của thần sấm Thor trong thần thoại Bắc Âu, do hai anh em người lùn Brokkr và Eitri rèn trong một cuộc đánh cược với Loki. Theo Edda văn xuôi của Snorri Sturluson, búa đập mạnh tới đâu cũng được, ném đi không bao giờ trượt và luôn bay về tay chủ, chỉ có một khuyết điểm: cán quá ngắn. Ngoài văn bản, người Viking còn đeo hình búa nhỏ làm bùa, và hàng trăm mặt dây ấy đang nằm trong các bảo tàng Bắc Âu.

Mjölnir được nhắc ở những văn bản nào

Gần như mọi điều ta biết về Mjölnir đến từ hai bộ sách chép ở Iceland thế kỷ 13, tức là hơn hai trăm năm sau khi Iceland theo Kitô giáo (năm 1000). Đây là điểm cần nhớ đầu tiên: người chép là tín đồ Kitô giáo ghi lại truyện cũ, không phải tư tế của Thor.

• Edda thơ: tập thơ cổ, bản chép quan trọng nhất là Codex Regius (khoảng năm 1270). Bài Þrymskviða (Bài ca Thrym) kể chuyện búa bị trộm, bài Lokasenna có cảnh Thor dọa dùng búa bắt Loki im miệng.
• Edda văn xuôi: Snorri Sturluson soạn khoảng năm 1220 như một cẩm nang cho người làm thơ. Phần Gylfaginning tả Thor và đồ nghề của thần; phần Skáldskaparmál kể chuyện búa ra đời.

Trong thơ của các thi sĩ thời Viking còn sót lại, búa của Thor cũng xuất hiện, nhưng thường chỉ là một hình ảnh trong câu thơ chứ không thành truyện trọn vẹn. Câu chuyện đầy đủ, có đầu có đuôi, là của Snorri.

Búa ra đời từ một vụ cược đầu

Theo Skáldskaparmál, Loki tinh nghịch cắt trụi mái tóc của Sif, vợ Thor. Bị Thor dọa, Loki phải xuống chỗ người lùn nhờ làm tóc vàng mới. Các con trai của Ivaldi làm xong mái tóc, kèm thêm con thuyền Skíðblaðnir và cây giáo Gungnir. Được đà, Loki cược luôn cái đầu của mình rằng anh em Brokkr và Eitri không thể làm ra ba món quý ngang thế.

Eitri rèn, Brokkr kéo bễ. Loki hoá thành con ruồi, ba lần đốt để Brokkr buông tay. Hai lần đầu Brokkr chịu đau giữ nhịp. Lần thứ ba, khi lò đang rèn món cuối cùng, ruồi đốt vào mí mắt, máu chảy che mắt, Brokkr buông bễ đúng một chốc để gạt đi. Món đồ ra lò vẫn tuyệt hảo, chỉ có cái cán ngắn hơn đáng có. Đó chính là Mjölnir.

Ba vị thần Odin, Thor và Freyr ngồi phân xử. Họ chọn Mjölnir là món quý nhất, vì có nó các thần mới giữ được mình trước người khổng lồ. Loki thua cược. (Chuyện Loki thoát mất cái đầu bằng lý lẽ "cược đầu chứ không cược cổ", cùng các món còn lại của cuộc thi, được kể kỹ ở bài về giáo Gungnir và nhẫn Draupnir trong cùng danh mục.)

Búa làm được gì theo Snorri

Snorri liệt kê phép của Mjölnir khá cụ thể. Thor đập mạnh tới đâu tuỳ ý thì búa chịu được tới đó. Ném vào đâu cũng không trượt. Ném xa tới đâu búa cũng không lạc, tự bay về tay. Lúc cần, búa thu nhỏ lại vừa để trong áo. Khuyết điểm duy nhất là cán ngắn.

Mjölnir không đi một mình. Trong Gylfaginning, Snorri kể Thor có ba báu vật:

Chi tiết găng sắt rất đáng chú ý. Trong Edda, búa không chọn chủ, không có lời khắc "ai xứng đáng mới nhấc được". Thứ cần là bàn tay đeo găng sắt đủ chịu được nó. Đây là chỗ khác lớn nhất giữa thần thoại và truyện tranh hiện đại, sẽ nói ở mục sau.

Bài ca Thrym: khi búa bị trộm

Þrymskviða là bài thơ vui nhất trong Edda thơ, và cũng cho thấy rõ nhất búa quan trọng tới đâu. Thor thức dậy thấy mất búa. Loki mượn áo lông chim của nữ thần Freyja bay sang xứ khổng lồ. Vua khổng lồ Thrym nhận đã giấu búa sâu dưới đất tám dặm, và chỉ trả lại nếu được cưới Freyja.

Freyja giận tới mức chuỗi vòng quý của nàng (tên là Brísinga-men, "vòng của người Brísing") đứt tung, nhất quyết không đi. Thần Heimdallr bèn bày kế: cho Thor mặc áo cô dâu, trùm khăn, đeo chính chuỗi vòng ấy, còn Loki giả làm thị nữ. Tới tiệc cưới, "cô dâu" ăn hết một con bò, tám con cá hồi và uống ba thùng rượu mật ong. Loki đỡ lời: cô dâu nhịn ăn tám đêm vì mong ngày cưới. Thrym vén khăn định hôn, giật mình vì đôi mắt rực lửa. Loki lại đỡ: cô dâu thức trắng tám đêm.

Cuối cùng Thrym sai mang búa ra đặt vào lòng cô dâu để làm lễ ban phước cho hôn lễ. Thor cầm được búa là trò giả trang kết thúc, cả nhà khổng lồ bị thần hạ gục. Bài thơ dừng ở đó, ngắn gọn như một màn kịch hài.

Búa không chỉ để đánh: búa để ban phước

Đọc kỹ, ta thấy Mjölnir có hai mặt. Một mặt là vũ khí giữ biên giới thế giới các thần. Mặt kia là đồ làm lễ, dùng để "thánh hoá" (tiếng Bắc Âu cổ là vígja):

• Trong Þrymskviða, búa được đặt vào lòng cô dâu để ban phước hôn nhân.
• Trong Gylfaginning, Thor giết hai con dê kéo xe của mình làm bữa tối, rồi sáng hôm sau giơ búa ban phước lên đống da xương, hai con dê sống lại. Một con bị què chân vì cậu con nhà nông chủ đã chẻ xương lấy tuỷ.
• Cũng trong Gylfaginning, ở tang lễ thần Baldr, Thor dùng búa ban phước cho giàn hoả táng.

Mặt "ban phước" này có dấu vết ngoài sách. Trên một số bia đá khắc chữ rune ở Đan Mạch và Thuỵ Điển có câu Þórr vígi, nghĩa là "nguyện Thor thánh hoá". Bia Glavendrup trên đảo Funen, Đan Mạch, kết thúc bằng câu "nguyện Thor thánh hoá những chữ rune này". Nghĩa là người thời Viking thật sự gọi Thor ra để giữ cho một nấm mộ, một tấm bia được yên.

Bùa búa Thor trong bảo tàng

Từ khoảng thế kỷ 9 tới thế kỷ 11, ở Scandinavia và các vùng người Bắc Âu tới, người ta đeo những mặt dây hình búa nhỏ bằng bạc, đồng hoặc sắt. Giới khảo cổ gọi chung là bùa búa Thor. Nhiều chiếc tìm thấy trong mộ, một số trong kho bạc chôn giấu. Vài hiện vật nổi tiếng:

• Bùa búa Erikstorp (Östergötland, Thuỵ Điển): mặt dây bạc có chạm hình như khuôn mặt với đôi mắt to ở đầu cán, nay ở Bảo tàng Lịch sử Thuỵ Điển, Stockholm.
• Khuôn đúc Trendgården (Jutland, Đan Mạch): khuôn đá xà phòng đúc được cả thánh giá lẫn búa Thor trên cùng một khối, nay ở Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch. Một người thợ bán cho cả hai loại khách, đúng lúc tôn giáo cũ và mới chen nhau.
• Búa nhỏ ở Købelev (đảo Lolland, Đan Mạch): tìm thấy năm 2014, trên búa khắc chữ rune được các nhà nghiên cứu đọc là "đây là búa", như để khẳng định món đồ nhỏ xíu này đúng là búa của thần.

Các nhà sử học thường đọc hiện tượng này như một phản ứng: khi người theo Kitô giáo đeo thánh giá, người giữ tín ngưỡng cũ đeo búa để tỏ mình theo đường nào. Đây là cách giải thích phổ biến, không phải điều đã chứng minh trọn vẹn, vì búa nhỏ dạng bùa cũng có từ trước giai đoạn ấy ở một số nơi.

Tên Mjölnir nghĩa là gì

Nguồn gốc chữ Mjölnir còn tranh cãi. Có hai hướng chính:

1. Liên hệ với động từ mala (xay, nghiền) trong Bắc Âu cổ, cho nghĩa "cái nghiền nát".
2. Liên hệ với các từ chỉ tia chớp ở ngôn ngữ khác, như mellt trong tiếng Wales hay molniya trong tiếng Nga, cho nghĩa "tia sét".

Hướng thứ hai hợp với hình dung Thor là thần sấm, búa ném ra như sét. Nhưng chính Edda không bao giờ tả búa phóng ra tia chớp. Sấm sét gắn với Thor nằm ở tên thần (Þórr cùng gốc với chữ "sấm" trong các tiếng German), còn búa thì được tả như một vật nặng bay đi rồi bay về.

Thần thoại khác truyện tranh ở đâu

Hình ảnh Mjölnir quen thuộc nhất hôm nay đến từ truyện tranh Marvel (Thor xuất hiện lần đầu năm 1962) và các phim điện ảnh từ 2011. Đó là sáng tác mới, mượn tên và vài nét:

Bùa búa thời Viking cũng không giống búa trong phim: phần lớn có đầu búa xoè ra hai bên, cán ngắn kết thúc bằng một vòng để xỏ dây.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì

Muốn gặp Mjölnir ở dạng gốc, nên đọc bản dịch Edda văn xuôi và bài Þrymskviða trong Edda thơ. Có nhiều bản dịch tiếng Anh của các học giả, đáng tin là những bản có chú thích kèm số khổ thơ để đối chiếu. Đọc Þrymskviða chỉ mất mười lăm phút, và là cách nhanh nhất để thấy người Bắc Âu xưa kể chuyện thần linh với cả tiếng cười.

Ai có dịp tới Bắc Âu thì Bảo tàng Lịch sử Thuỵ Điển ở Stockholm và Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch ở Copenhagen đều trưng bày bùa búa và hiện vật thời Viking. Ngắm một mặt dây chỉ dài vài centimet, ta hiểu rằng với người xưa, Mjölnir không phải đạo cụ hoành tráng, mà là thứ đeo sát ngực mỗi ngày.

Một bài học nhỏ cho người thích so tài bằng vật phép: món mạnh nhất trong cuộc thi của người lùn lại là món có lỗi. Trong truyện, cái cán ngắn không làm ai thua cả. Món đồ không cần hoàn hảo, chỉ cần đúng việc.