Magi là tầng lớp tư tế của người Media và Ba Tư cổ đại, phụ trách cúng tế, giải mộng và giữ nghi lễ, về sau gắn với đạo Zoroaster. Người Hy Lạp gọi họ là magos (số nhiều magoi), và từ chữ ấy sinh ra mageia, rồi magia trong tiếng Latin, rồi magic trong tiếng Anh. Nói cách khác, chữ "phép thuật" của phương Tây bắt nguồn từ tên một nhóm tư tế có thật ở Iran.
Magi là ai theo sử liệu cổ
Nguồn chi tiết sớm nhất còn lại là bộ Lịch sử của Herodotus, viết vào thế kỷ 5 trước Công nguyên. Trong quyển 1, ông kể người Media gồm sáu bộ tộc, một trong số đó là Magi. Như vậy, theo Herodotus, Magi ban đầu vừa là một bộ tộc vừa là một nghề tư tế cha truyền con nối, giống cách người Levi đảm nhận việc đền thờ ở Israel.
Herodotus cũng kể rằng ở Ba Tư không được dâng lễ nếu thiếu một người Magi: khi người ta tế thần, một Magus đứng bên cạnh hát bài ca về nguồn gốc các thần. Ông còn ghi chuyện vua Media Astyages nhiều lần nhờ Magi giải giấc mơ. Những chi tiết này cho thấy Magi được triều đình tin dùng, giữ vai trò cố vấn tâm linh.
Ngoài Herodotus, các tấm đất sét hành chính tìm ở Persepolis (thường gọi là Persepolis Fortification Tablets, thời vua Darius I) ghi khẩu phần cấp cho những người mang danh xưng tương ứng với "magus" tham gia lễ cúng. Đây là bằng chứng từ chính bộ máy Ba Tư, không qua lăng kính Hy Lạp, rằng Magi là người làm lễ được nhà nước trả lương.
Vụ "Magus giả" và lễ Magophonia
Câu chuyện nổi tiếng nhất liên quan tới Magi là cuộc đảo chính năm 522 trước Công nguyên. Theo bản khắc đá Behistun, văn bản chính thức do vua Darius I cho khắc trên vách núi ở miền tây Iran, một người Magus tên Gaumata đã mạo nhận là Bardiya, em trai vua Cambyses, để chiếm ngôi. Darius cùng vài quý tộc giết kẻ mạo danh và lên ngôi.
Herodotus kể chuyện tương tự trong quyển 3, gọi kẻ mạo danh là Smerdis, và thêm rằng sau sự kiện ấy người Ba Tư mở lễ "Magophonia", nghĩa là "giết Magi", trong ngày đó Magi phải ở trong nhà. Giới sử học ngày nay còn tranh cãi: có thể người bị giết đúng là Bardiya thật, và câu chuyện "Magus giả" là cách Darius hợp thức hoá việc giành ngôi. Đây là chỗ còn tranh luận, không có kết luận chắc chắn.
Dù thế nào, vụ việc cho thấy Magi có vị thế đủ gần ngai vàng để bị cuốn vào chuyện chính trị cung đình.
Magi và đạo Zoroaster
Zoroaster (Zarathustra) là nhà tiên tri mà truyền thống đạo Zoroaster coi là người sáng lập. Niên đại của ông rất khó xác định, các học giả đưa ra những ước đoán cách nhau hàng thế kỷ. Các bài thánh ca Gathas được coi là lời của chính ông không nhắc tới Magi.
Tuy vậy, qua thời gian, Magi trở thành tầng lớp tư tế giữ gìn và truyền lại nghi lễ Zoroaster. Dưới triều Sasan (thế kỷ 3–7), giới tư tế có tổ chức chặt chẽ, đứng đầu là các mowbed. Chữ này được giải thích là bắt nguồn từ cụm nghĩa "trưởng Magi". Cộng đồng Zoroaster còn sống tới nay ở Iran và cộng đồng Parsi ở Ấn Độ vẫn có tư tế, gọi là mobed hoặc dastur. Đó là một tín ngưỡng đang sống, và cần được nhìn như vậy chứ không phải như "phép thuật".
Các việc tư tế Magi gắn với
- Giữ lửa thiêng: lửa là biểu tượng thanh khiết trong đạo Zoroaster, được duy trì trong đền lửa.
- Nghi lễ thanh tẩy: quy định về giữ sạch nước, đất, lửa khỏi ô uế.
- Tục để thi thể cho chim ăn: Herodotus đã ghi rằng Magi không chôn người chết ngay mà để chim, chó làm sạch trước; tục này về sau phát triển thành các "tháp im lặng".
- Giải mộng, xem điềm: vai trò mà người Hy Lạp nhớ nhất.
Từ tư tế Ba Tư tới chữ "magic"
Với người Hy Lạp, Ba Tư là đối thủ lớn và là thế giới xa lạ. Chữ magos dần mang nghĩa rộng hơn: người biết những nghi thức bí ẩn của phương Đông. Đến thế kỷ 5 trước Công nguyên, chữ này đã có sắc thái tiêu cực. Triết gia Heraclitus (theo đoạn trích do Clement thành Alexandria chép lại) đã xếp "magoi" chung với những kẻ đi đêm làm lễ bí mật. Trong một số văn bản Hy Lạp, magos đồng nghĩa với kẻ bịp bợm.
Từ magos có mageia, chỉ nghệ thuật của magos. Người La Mã mượn thành magia. Pliny Già, trong bộ Lịch sử tự nhiên (thế kỷ 1), dành một đoạn ở quyển 30 kể nguồn gốc magia, gắn nó với Zoroaster và người Ba Tư, đồng thời chê nó là thứ lừa dối. Qua tiếng Pháp cổ, chữ ấy vào tiếng Anh thành magic.
| Ngôn ngữ | Từ | Nghĩa chính |
|---|---|---|
| Ba Tư cổ | maguš | một người thuộc tầng lớp tư tế Magi |
| Hy Lạp | magos, mageia | tư tế Ba Tư; về sau là người làm phép, kẻ bịp |
| Latin | magus, magia | người làm phép, phép thuật |
| Anh | magic, magician | phép thuật, ảo thuật, người làm phép |
Hành trình của con chữ này là một bài học thú vị: tên gọi chuyên môn của một nhóm tư tế, khi đi qua biên giới văn hoá, dần thành nhãn dán chung cho mọi thứ nghi lễ "của người khác" mà mình không hiểu.
Ba nhà thông thái trong Phúc Âm Matthew
Người Việt có lẽ biết Magi rõ nhất qua câu chuyện Giáng sinh. Phúc Âm Matthew, chương 2, kể "các nhà thông thái từ phương Đông" (tiếng Hy Lạp là magoi) theo một ngôi sao tới Jerusalem rồi Bethlehem, dâng vàng, nhũ hương và mộc dược cho Hài Nhi.
Đọc kỹ văn bản sẽ thấy vài điều mà truyền thống thêm vào sau:
- Văn bản không nói có ba người. Con số ba nhiều khả năng suy ra từ ba lễ vật.
- Văn bản không gọi họ là vua. Hình ảnh "ba vua" phát triển dần trong truyền thống Kitô giáo.
- Tên Gaspar, Melchior, Balthasar xuất hiện trong các văn bản và tranh từ khoảng thế kỷ 6 trở đi, không có trong Phúc Âm.
Việc người viết Phúc Âm dùng chữ magoi cho thấy vào thế kỷ 1, hình ảnh tư tế phương Đông biết đọc trời sao vẫn còn trong trí nhớ thế giới Địa Trung Hải. Nhiều tranh khảm cổ, như tranh ở nhà thờ Sant'Apollinare Nuovo tại Ravenna (Ý), vẽ các Magi đội mũ Phrygia, mặc quần kiểu phương Đông, đúng kiểu người Hy Lạp, La Mã hình dung về người Ba Tư.
Góc nhìn hôm nay
Khi gặp chữ "magic" hay "magician", có thể nhớ rằng phía sau là cả một tầng lớp tư tế mà phần lớn những gì ta biết về họ lại đến từ người ngoài: người Hy Lạp, người La Mã, những người vừa tò mò vừa nghi ngại họ. Đó là lý do khi đọc Herodotus hay Pliny cần đặt câu hỏi: người viết đứng ở đâu, và có lý do gì để tô đẹp hay bôi xấu?
- Đọc: Herodotus, Lịch sử, quyển 1 và 3; Phúc Âm Matthew chương 2; bản dịch khắc đá Behistun có trong nhiều tuyển tập văn bản Ba Tư cổ.
- Xem: Bảo tàng Anh có khu Ba Tư cổ đại với các hiện vật thời Achaemenid; khu di tích Persepolis và vách đá Behistun ở Iran là di sản thế giới UNESCO.
- Tìm hiểu tín ngưỡng sống: sách viết về cộng đồng Parsi ở Mumbai và cộng đồng Zoroaster ở Yazd (Iran), để thấy Magi không chỉ là nhân vật cổ mà là truyền thống còn tiếp diễn.
Câu hỏi thường gặp
Magi là gì?
Magi là tầng lớp tư tế cha truyền con nối của người Media và Ba Tư cổ đại, phụ trách cúng tế, giải mộng và giữ nghi lễ. Herodotus còn ghi Magi là một trong sáu bộ tộc Media. Về sau họ gắn với việc giữ nghi lễ đạo Zoroaster.
Chữ magic bắt nguồn từ đâu?
Từ tên Magi. Người Hy Lạp gọi tư tế Ba Tư là magos, nghệ thuật của họ là mageia; người La Mã mượn thành magia, rồi qua tiếng Pháp cổ vào tiếng Anh thành magic. Nghĩa đã chuyển từ một nghề tư tế cụ thể sang phép thuật nói chung.
Ba vua trong chuyện Giáng sinh có phải là Magi không?
Phúc Âm Matthew dùng đúng chữ magoi để gọi những người từ phương Đông tới. Văn bản không nói họ là vua và không nói có ba người; con số ba, danh hiệu vua và tên Gaspar, Melchior, Balthasar là truyền thống phát triển về sau.
Gaumata là ai?
Theo khắc đá Behistun của vua Darius I, Gaumata là một người Magus mạo nhận là hoàng tử Bardiya để chiếm ngôi năm 522 trước Công nguyên và bị Darius giết. Giới sử học vẫn tranh luận liệu đây là sự thật hay là cách Darius hợp thức hoá việc lên ngôi.
Ngày nay còn tư tế Zoroaster không?
Còn. Cộng đồng Zoroaster ở Iran và cộng đồng Parsi ở Ấn Độ vẫn có tư tế gọi là mobed hoặc dastur, giữ lửa thiêng và làm nghi lễ. Đây là một tôn giáo đang sống, cần được tôn trọng như mọi tôn giáo khác.
