Theo Sách Xuất hành chương 7 đến chương 9, Moses (Môsê) và anh là Aaron (Aharon) đứng trước Pharaoh và so tài với các pháp sư của triều đình Ai Cập. Gậy của Aaron hoá thành rắn, gậy của pháp sư cũng hoá rắn, nhưng gậy Aaron nuốt hết gậy của họ. Các pháp sư còn làm theo được hai tai ương đầu, đến tai ương thứ ba thì chịu thua và nói với Pharaoh rằng "đây là ngón tay của Thiên Chúa".
Cuộc đấu nằm ở đâu trong Kinh Thánh
Câu chuyện thuộc Sách Xuất hành, cuốn thứ hai của Ngũ Thư (Torah) trong Kinh Thánh Do Thái, cũng là phần đầu Cựu Ước của Kitô giáo. Bối cảnh: dân Israel làm lao dịch ở Ai Cập, Moses được Thiên Chúa sai đến đòi Pharaoh cho dân đi. Vì Moses tự nhận mình ăn nói vụng về, Aaron được cử làm người phát ngôn và là người cầm gậy trong nhiều cảnh.
Văn bản không nêu tên vị Pharaoh này. Các nhà sử học vẫn tranh luận Pharaoh của cuộc Xuất hành là ai, thậm chí có hay không một cuộc Xuất hành đúng như kể; Ramses II là cái tên hay được nhắc nhất nhờ phim ảnh, nhưng đó chỉ là một giả thuyết. Bài này kể theo văn bản, không phán xét câu hỏi lịch sử ấy.
Tên riêng trong các bản tiếng Việt khác nhau: bản Công giáo viết Môsê, Aharon, Pharaô; bản Tin Lành Truyền thống viết Môi-se, A-rôn, Pha-ra-ôn. Đó là cùng những nhân vật.
Ván thứ nhất: gậy hoá rắn
Xuất hành 7:8–13 kể: Thiên Chúa báo trước rằng Pharaoh sẽ đòi một dấu lạ. Aaron ném gậy xuống trước mặt Pharaoh và các quan, gậy hoá thành rắn. Pharaoh cho gọi những người thông thái, thầy phù thuỷ và pháp sư Ai Cập. Họ cũng làm được như vậy "bằng bí thuật của họ": mỗi người ném gậy xuống, gậy hoá rắn. Rồi gậy của Aaron nuốt hết gậy của họ. Dù vậy, lòng Pharaoh vẫn cứng cỏi, không nghe.
Có mấy chi tiết người đọc kỹ hay để ý:
- Chữ "rắn" khác với chương 4. Ở chương 4, khi Moses lần đầu ném gậy trên núi, tiếng Hebrew dùng nachash, chữ thông thường cho rắn. Ở chương 7 dùng tannin, chữ cũng có thể chỉ con thuỷ quái, cá sấu hoặc rồng biển. Nhiều bản dịch vẫn để "rắn", vài bản chú thích thêm nghĩa rộng này.
- Pháp sư không bị tả là lừa bịp. Văn bản nói họ làm được thật, bằng "bí thuật". Điểm nhấn của câu chuyện không phải bên kia giả, mà là bên này lớn hơn.
- Nuốt là hình ảnh của thâu tóm. Nhiều nhà chú giải Do Thái và Kitô giáo đọc chi tiết gậy nuốt gậy như lời báo trước: sức mạnh của Ai Cập sẽ bị nuốt chửng, giống quân Ai Cập sau này bị biển nuốt.
Mười tai ương: các pháp sư theo được đến đâu
Sau ván gậy, cuộc so tài chuyển sang tai ương. Các pháp sư chỉ xuất hiện trong vài tai ương đầu, và vai trò của họ teo dần. Bảng dưới theo cách đánh số câu của phần lớn bản dịch tiếng Việt và tiếng Anh; bản Hebrew ở chương 8 lệch vài câu.
| Tai ương | Chỗ trong sách | Pháp sư Ai Cập làm gì |
|---|---|---|
| Gậy hoá rắn (dấu lạ mở đầu) | 7:8–13 | Làm theo được, nhưng gậy của họ bị nuốt |
| 1. Nước hoá máu | 7:14–25 | Làm theo được "bằng bí thuật" |
| 2. Ếch nhái | 8:1–15 | Làm theo được, gọi thêm ếch lên đất Ai Cập |
| 3. Muỗi (hoặc chấy, rận) | 8:16–19 | Thử nhưng không làm được; nói với Pharaoh "đây là ngón tay của Thiên Chúa" |
| 4. Ruồi nhặng | 8:20–32 | Không được nhắc tới |
| 5. Dịch súc vật | 9:1–7 | Không được nhắc tới |
| 6. Ung nhọt | 9:8–12 | Không đứng nổi trước mặt Moses vì chính họ cũng bị ung nhọt |
| 7–10. Mưa đá, châu chấu, bóng tối, con đầu lòng | 9:13 – 12:30 | Không còn xuất hiện |
Có một điểm hài hước ngầm mà các nhà chú giải hay chỉ ra: khi pháp sư "làm theo" nước hoá máu và gọi thêm ếch, họ không hề hoá giải tai ương. Họ chỉ làm cho nó tệ hơn. Một cuộc đấu phép mà bên thua chứng minh tài năng bằng cách gây thêm khổ cho chính dân mình.
Vì sao lại gục ngã ở con muỗi
Tai ương thứ ba là lần đầu Aaron đập gậy xuống bụi đất chứ không phải nước. Chữ Hebrew kinnim được dịch là muỗi, chấy hoặc rận, tuỳ bản. Văn bản không giải thích vì sao các pháp sư bất lực lần này. Truyền thống chú giải Do Thái về sau có những cách đọc khác nhau, chẳng hạn cho rằng phép của họ không làm được những vật quá nhỏ. Đó là lời bình của người đọc đời sau, không có trong Kinh Thánh. Câu "ngón tay của Thiên Chúa" thì có trong văn bản, và nó là điểm xoay của cả màn đấu: chính đối thủ thừa nhận thua.
Jannes và Jambres: tên các pháp sư từ đâu ra
Sách Xuất hành không nêu tên một pháp sư nào. Hai cái tên Jannes và Jambres (bản Công giáo: Giannê và Giambrê) xuất hiện trong Thư thứ hai gửi Timôthê 3:8 của Tân Ước, so sánh những người chống đối chân lý với "Giannê và Giambrê đã chống đối ông Môsê". Tác giả thư dùng hai tên như chuyện ai cũng biết, nghĩa là truyền thống về họ đã lưu hành trong cộng đồng Do Thái từ trước.
Tên Jannes cũng thấy trong vài tác giả ngoài Kinh Thánh thời La Mã. Pliny Già, trong Lịch sử tự nhiên, nhắc Jannes cùng Moses trong một đoạn bàn về các dòng phép thuật. Các văn bản Do Thái thời sau, như Targum (bản dịch diễn giải sang tiếng Aram), gắn họ thêm nhiều chuyện khác. Có cả một ngụy thư mang tên hai người, chỉ còn lại từng mảnh. Tóm lại: tên của họ là truyền thống hậu Kinh Thánh, còn trong Xuất hành họ vô danh.
Bối cảnh Ai Cập: pháp sư triều đình là ai
Chữ Hebrew chỉ các pháp sư là chartummim. Nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng chữ này vay từ một danh hiệu Ai Cập chỉ "trưởng tư tế đọc kinh", tức những người giữ sách nghi lễ trong đền. Điều này còn được bàn cãi về chi tiết, nhưng khá khớp với những gì sử liệu Ai Cập cho thấy: phép thuật (heka) ở Ai Cập cổ không phải chuyện lén lút, mà là nghề của giới tư tế biết chữ, làm việc cho đền và cung vua.
Văn học Ai Cập cũng có những truyện về tư tế làm phép trước mặt vua. Giấy cói Westcar kể chuyện một tư tế nặn con cá sấu bằng sáp, ném xuống nước thì hoá cá sấu thật, và chuyện ông Dedi gắn lại đầu con ngỗng. Người đọc thời đó quen với hình ảnh "pháp sư của Pharaoh làm vật vô tri sống dậy". Câu chuyện Xuất hành lấy đúng hình ảnh quen thuộc ấy rồi lật lại: lần này pháp sư của Pharaoh là bên thua.
Về chuyện gậy hoá rắn, đôi khi người ta đưa ra giả thuyết rằng người bắt rắn ở Ai Cập biết làm rắn hổ mang cứng đờ như que bằng cách ấn vào gáy nó. Đây là một suy đoán hiện đại, không có trong văn bản và không thể kiểm chứng cho câu chuyện. Nên coi nó là chuyện bên lề thú vị, không phải "lời giải thích khoa học".
Cuộc đấu này dạy gì về thể loại đấu phép
Đọc cạnh các cuộc đấu phép khác trong thần thoại, màn Moses – pháp sư có một cấu trúc rất rõ, mà nhiều truyện sau này lặp lại:
- Hai bên làm cùng một việc để người xem so được trực tiếp (gậy ra rắn, nước ra máu).
- Bên chính nghĩa thắng bằng một chi tiết nhỏ mà quyết định (gậy nuốt gậy).
- Độ khó tăng dần cho tới khi đối thủ hết đường theo.
- Đối thủ tự thừa nhận thua (câu "ngón tay của Thiên Chúa"), đáng tin hơn mọi lời kể của bên thắng.
Cũng nên để ý điểm khác: trong Xuất hành, cuộc so tài không nhằm thuyết phục các pháp sư mà nhằm vào Pharaoh, và Pharaoh không đổi ý. Người kể chủ ý cho thấy thắng một ván phép chưa đủ để đổi một trái tim cứng cỏi. Câu chuyện còn phải đi tiếp tới tai ương thứ mười.
Từ văn bản tới màn ảnh
Cuộc đấu gậy là cảnh rất được điện ảnh ưa. Cần tách rõ cái gì có trong Kinh Thánh, cái gì do người làm phim thêm vào:
- Mười điều răn (The Ten Commandments, 1956) của Cecil B. DeMille dựng cảnh gậy hoá rắn trong điện Pharaoh với hiệu ứng kỹ xảo của thời đó. Tên riêng các pháp sư và nhiều lời thoại là do biên kịch viết.
- Hoàng tử Ai Cập (The Prince of Egypt, 1998), phim hoạt hình của DreamWorks, biến hai pháp sư thành một cặp tư tế tên Hotep và Huy, hát một bài khoe phép. Hai cái tên ấy là sáng tác của phim, không phải Jannes và Jambres.
Khi xem lại các phim này, một phép thử vui là mở Xuất hành chương 7 ra đọc song song. Văn bản gốc ngắn đến bất ngờ: toàn bộ ván gậy hoá rắn chỉ chừng sáu câu.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì
- Đọc bản gốc: Xuất hành 7:8 đến 9:12 là đủ trọn phần có các pháp sư. Bản Công giáo của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ và bản Tin Lành Truyền thống (1926) đều dễ tìm; đặt hai bản cạnh nhau sẽ thấy khác biệt tên riêng và câu chữ.
- Đọc về phép thuật Ai Cập: sách của nhà Ai Cập học Geraldine Pinch về phép thuật Ai Cập cổ là nhập môn tốt cho phần bối cảnh heka và tư tế đọc kinh.
- Xem hiện vật: các bảo tàng có sưu tập Ai Cập lớn như Bảo tàng Anh, Louvre, Bảo tàng Ai Cập ở Cairo trưng bày gậy nghi lễ, bùa và "gậy phép" bằng ngà hình lưỡi liềm khắc thú dữ, cho thấy người Ai Cập dùng vật phép như thế nào.
- Đọc so sánh: đặt câu chuyện này cạnh cuộc đấu của Elijah trên núi Carmel (1 Các Vua 18) để thấy cùng một khuôn "hai bên cùng làm, chỉ một bên thành" trong Kinh Thánh Hebrew.
Câu hỏi thường gặp
Moses đấu phép với pháp sư Ai Cập ở chương nào trong Kinh Thánh?
Ở Sách Xuất hành, từ chương 7 câu 8 đến chương 9 câu 12. Ván gậy hoá rắn nằm ở 7:8–13; các pháp sư còn xuất hiện ở tai ương nước hoá máu, ếch nhái, muỗi và ung nhọt. Từ tai ương thứ bảy trở đi họ không còn được nhắc tới.
Ai ném gậy hoá rắn trước Pharaoh, Moses hay Aaron?
Trong Xuất hành 7:10, người ném gậy trước Pharaoh là Aaron, theo lệnh truyền qua Moses. Chuyện Moses tự ném gậy hoá rắn là ở chương 4, trên núi, lúc ông mới được sai đi. Phim ảnh thường gộp hai cảnh và để Moses cầm gậy.
Jannes và Jambres là ai?
Đó là tên truyền thống của các pháp sư Ai Cập chống lại Moses. Sách Xuất hành không nêu tên; hai cái tên xuất hiện trong Thư thứ hai gửi Timôthê 3:8 và trong văn học Do Thái ngoài Kinh Thánh. Pliny Già cũng có nhắc tên Jannes.
Các pháp sư Ai Cập thua ở tai ương thứ mấy?
Họ thua ở tai ương thứ ba, khi bụi đất hoá thành muỗi hoặc chấy rận. Họ thử nhưng không làm được và nói với Pharaoh rằng "đây là ngón tay của Thiên Chúa". Ở tai ương ung nhọt, họ thậm chí không đứng nổi trước mặt Moses.
Pháp sư Ai Cập trong chuyện này có làm phép thật không?
Văn bản Xuất hành kể rằng họ làm được "bằng bí thuật của họ", không tả họ là kẻ lừa bịp. Đó là cách kể của văn bản tôn giáo, còn việc tin hay không thuộc về đức tin của mỗi người. Các giả thuyết như làm rắn cứng đờ chỉ là suy đoán hiện đại.
