Heka và thầy tư tế đọc kinh: người làm phép ở Ai Cập cổ đại

Ở Ai Cập cổ đại, người làm phép không phải kẻ đứng ngoài xã hội mà thường là một thầy tư tế có chức danh hẳn hoi, phổ biến nhất là "thầy tư tế đọc kinh" (lector priest), người biết chữ và giữ những cuộn giấy cói chép lời khấn. Sức mạnh họ vận dụng có tên là heka, vừa là một vị thần vừa là khái niệm chỉ năng lực tạo tác bằng lời nói. Với người Ai Cập, heka không đối lập với tôn giáo hay y học, mà chen vào cả hai.

Heka là gì: một vị thần và một sức mạnh

Trong tiếng Ai Cập cổ, ḥkꜣ (đọc quy ước là heka) chỉ một sức mạnh có từ buổi tạo dựng thế giới. Theo các văn bản tang lễ, khi vị thần sáng tạo cất lời, chính heka khiến lời ấy thành vật. Heka cũng được nhân cách hoá thành một vị thần, đôi khi được vẽ đi theo thần mặt trời trên con thuyền đi qua bầu trời.

Điều đáng chú ý là người Ai Cập không coi heka là thứ xấu. Các nhà Ai Cập học hay nhắc rằng nhiều nền văn hoá về sau tách "tôn giáo chính thống" ra khỏi "phép thuật" và coi phép thuật là bên lề, nhưng ở Ai Cập thì ranh giới ấy rất mờ. Một câu khấn trong đền, một lời chú trên bùa trẻ con, một công thức chữa vết bò cạp cắn đều thuộc cùng một thế giới quan: lời nói đúng, đọc đúng người, đúng lúc, sẽ có hiệu lực.

Đây là niềm tin của người xưa, được ghi trong văn bản của họ. Bài này kể vai trò của những người giữ và vận dụng niềm tin ấy, không bàn chuyện phép có linh nghiệm hay không.

Thầy tư tế đọc kinh: người cầm cuộn sách

Chức danh hay gặp nhất là ẖry-ḥb, thường đọc là "kheri-heb", nghĩa đen là "người mang cuộn sách nghi lễ". Trong tranh tường lăng mộ, ta dễ nhận ra họ nhờ dải vải đeo chéo qua ngực và cuộn giấy cói cầm trên tay. Có cả cấp "trưởng thầy đọc kinh".

Việc chính của họ là đọc đúng văn bản trong nghi lễ. Trong lễ tang, thầy đọc kinh tụng các câu trong nghi thức "Khai khẩu" (Opening of the Mouth), nghi thức mà người Ai Cập tin là giúp người chết hay pho tượng có thể ăn, thở, nói ở thế giới bên kia. Trong đền, họ đọc lời khấn hằng ngày cho thần. Vì biết chữ và nắm kho văn bản, họ cũng là người được nhờ khi cần lời chú bảo vệ, chữa bệnh, giải điềm xấu.

Nhiều học giả cho rằng chữ Hebrew ḥarṭummîm, tên gọi các "pháp sư Ai Cập" trong Sách Sáng thế và Sách Xuất hành, bắt nguồn từ danh hiệu trưởng thầy đọc kinh này. Như vậy, hình ảnh pháp sư Ai Cập trong văn bản Kinh Thánh có gốc ở một chức vụ có thật trong triều đình và đền miếu Ai Cập.

"Nhà Sự sống": nơi chép và giữ sách

Các văn bản nhắc tới per ankh, "Nhà Sự sống", một dạng phòng chép sách gắn với đền. Ở đó người ta sao chép, lưu giữ các văn bản nghi lễ, thần học, y học và lời chú. Người làm phép ở Ai Cập vì vậy là người của chữ nghĩa: sức mạnh của họ, trong mắt người đương thời, đến từ việc nắm được đúng câu chữ cổ.

Những người làm phép khác trong xã hội Ai Cập

Không chỉ có thầy đọc kinh. Văn bản và hiện vật cho thấy một mạng lưới nghề nghiệp đan vào nhau, nhiều người kiêm nhiều vai.

Ở làng quê, còn có những người phụ nữ được gọi là "người biết" (rekhet), xuất hiện trong vài văn bản ở làng thợ Deir el-Medina, được người dân hỏi ý khi gặp chuyện lạ. Bằng chứng về họ ít, nên giới nghiên cứu chỉ mô tả dè dặt.

Hiện vật kể lại nghề làm phép

Chiếc hộp dưới đền Ramesseum

Năm 1896, nhà khảo cổ James Quibell đào được dưới khu đền tưởng niệm Ramesseum ở Thebes một ngôi mộ thời Trung Vương quốc. Trong đó có một chiếc hộp gỗ đựng nhiều cuộn giấy cói cùng các vật dụng: que ngà, tượng nhỏ, chuỗi hạt. Giấy cói gồm văn học, y học và lời chú. Giới nghiên cứu đoán chủ nhân là một thầy đọc kinh hoặc người hành nghề chữa bệnh sống khoảng thế kỷ 18 trước Công nguyên. Đây là một trong những bộ "đồ nghề" của người làm phép hiếm hoi còn nguyên cụm. Các hiện vật nay chia nhau giữ ở vài bảo tàng, trong đó có Bảo tàng Anh và Bảo tàng Manchester.

Que ngà hà mã bảo vệ mẹ và con

Thời Trung Vương quốc, người ta khắc những que cong bằng ngà hà mã, trên đó là hàng hình thần bảo hộ: nữ thần hà mã Taweret, thần lùn Bes, những con vật cầm dao. Nhiều que mòn ở một đầu, gợi ý rằng người ta dùng chúng vạch vòng quanh giường sản phụ hoặc trẻ sơ sinh. Một số que khắc lời mong "bảo vệ ban ngày, bảo vệ ban đêm". Que ngà loại này có mặt ở nhiều bảo tàng lớn và là hiện vật dễ nhận nhất khi tìm hiểu đề tài.

Văn bản nguyền kẻ thù

Ở các khu mộ và pháo đài, người ta tìm thấy bình gốm đỏ và tượng nhỏ bằng đất ghi tên các vua chúa nước ngoài, những vùng đất và cả những người Ai Cập bị coi là phản loạn, rồi bị đập vỡ và chôn. Giới nghiên cứu gọi chúng là "văn bản nguyền kẻ thù" (execration texts). Đây là nghi lễ của nhà nước, không phải trò riêng của ai. Nó cho thấy phép thuật ở Ai Cập gắn chặt với quyền lực triều đình.

Tấm bia Horus trên cá sấu

Thời muộn, phổ biến loại bia nhỏ khắc hình thần Horus lúc nhỏ đứng trên lưng cá sấu, tay nắm rắn và bò cạp, quanh là dày đặc lời chú. Người ta tin rằng đổ nước lên bia, nước thấm qua chữ thì mang hiệu lực, rồi uống hoặc rửa vết thương. Bia Metternich, làm dưới triều vua Nectanebo II (thế kỷ 4 trước Công nguyên), là tấm nổi tiếng nhất, nay ở Bảo tàng Metropolitan, New York.

Phép, thuốc và đền: ba thứ không tách rời

Giấy cói Ebers, chép khoảng năm 1550 trước Công nguyên và nay giữ ở Đại học Leipzig, là một trong những văn bản y học dài nhất còn lại của Ai Cập. Trong đó, bên cạnh hàng trăm bài thuốc, có những câu khấn đọc khi pha thuốc hoặc khi tháo băng. Với người Ai Cập, đó là hai mặt của cùng một việc chữa bệnh. Giấy cói Edwin Smith, chuyên về vết thương, thì phần lớn là quan sát thực tế, cho thấy người xưa cũng biết phân biệt lúc nào cần chủ yếu tay nghề.

Lời chú ở Ai Cập thường có cấu trúc dễ nhận: gọi tên thần, kể lại một đoạn thần thoại tương tự hoàn cảnh hiện tại (ví dụ chuyện nữ thần Isis cứu con là Horus khỏi nọc bò cạp), rồi đồng nhất người bệnh với nhân vật thần thoại. Cách "kể chuyện thần để chữa người" này là đặc điểm mà các nhà nghiên cứu hay phân tích, và là lý do lời chú Ai Cập có giá trị văn học không nhỏ.

Người làm phép trong truyện kể Ai Cập

Bên cạnh hiện vật, Ai Cập để lại cả truyện về pháp sư. Giấy cói Westcar kể cho vua Khufu nghe chuyện các thầy đọc kinh đời trước làm phép, như chuyện rẽ nước hồ để nhặt lại món trang sức của một cô chèo thuyền. Muộn hơn nhiều, các truyện viết bằng chữ Demotic thời Ptolemy kể về hoàng tử Setne Khaemwaset, đi tìm cuốn sách phép của thần Thoth và gặp đủ chuyện rắc rối.

Điều thú vị là Khaemwaset có thật: ông là con vua Ramesses II, làm thượng tư tế thần Ptah ở Memphis, nổi tiếng vì cho tu sửa các công trình cổ. Khoảng một nghìn năm sau khi ông mất, người ta biến ông thành nhân vật pháp sư trong truyện. Đây là ví dụ rõ về chuyện người thật dần hoá thành huyền thoại, cần phân biệt khi đọc.

Góc nhìn hôm nay: xem gì, đọc gì

• Bảo tàng Anh (London): que ngà hà mã, tượng nhỏ, bùa, một phần giấy cói Ramesseum.
• Bảo tàng Metropolitan (New York): bia Metternich, que ngà và bùa các thời.
• Bảo tàng Ai Cập (Cairo) và Bảo tàng Ai Cập Lớn ở Giza: đồ tùy táng, bùa trong lớp quấn xác ướp.
• Đọc thêm: sách của Geraldine Pinch về phép thuật Ai Cập, và các tuyển tập dịch lời chú của Joris Borghouts là hai lối vào dễ cho người mới.

Khi đứng trước một chiếc bùa Ai Cập, hãy thử đọc nó như một mẩu đời sống: ai đeo, đeo để sợ điều gì. Phần lớn những gì người Ai Cập cầu xin bằng heka là rất đời thường, mẹ tròn con vuông, khỏi vết bò cạp, ngủ không gặp ác mộng. Nhìn như vậy, người làm phép Ai Cập hiện ra như những người hành nghề phục vụ nỗi lo chung của cộng đồng.