Sampo là chiếc cối thần trong sử thi Kalevala của Phần Lan, do thợ rèn Ilmarinen làm ra để đổi lấy cô gái xứ Pohjola. Cối có nắp nhiều màu, mỗi ngày tự xay ra ba thùng: một thùng bột để ăn, một thùng muối để bán, một thùng tiền để cất. Sampo bị giành giật giữa hai xứ, vỡ tan giữa biển, và những mảnh vỡ dạt vào bờ được coi là nguồn no ấm của đất Phần Lan.
Kalevala là sách gì
Trước khi kể chuyện cối, cần biết Kalevala ra đời thế nào, vì đây là chỗ hay bị hiểu nhầm nhất. Kalevala không phải một văn bản cổ được tìm thấy nguyên vẹn. Nó là công trình của bác sĩ và nhà ngữ văn Elias Lönnrot, người đi khắp vùng Karelia và Phần Lan nghe các ca sĩ dân gian hát những bài ca cổ, ghi chép lại, rồi sắp xếp, nối ghép, có khi viết thêm câu chuyển đoạn.
- 1835: bản đầu, nay quen gọi là "Kalevala cũ", gồm 32 bài ca.
- 1849: bản mở rộng, gồm 50 bài ca, 22.795 câu thơ. Đây là bản người ta đọc và dịch ngày nay.
- Ngày 28 tháng 2, ngày Lönnrot ký lời tựa bản đầu, được Phần Lan lấy làm Ngày Kalevala.
Những bài ca dân gian mà Lönnrot dựa vào là có thật và cổ, được hát theo một nhịp thơ riêng, nhiều bài hát về Sampo. Nhưng câu chuyện liền mạch từ lúc rèn cối tới lúc cối vỡ là do Lönnrot dựng. Vì thế khi nói "Kalevala kể…", nên hiểu là "bản sắp xếp năm 1849 của Lönnrot kể…".
Vì sao phải rèn Sampo
Lão ca sĩ, nhà hiền triết Väinämöinen bị lạc tới Pohjola, xứ phương bắc tối tăm. Bà chúa xứ ấy là Louhi chịu đưa ông về nhà, với điều kiện ai đó phải rèn cho bà một chiếc Sampo. Ai rèn được sẽ cưới con gái bà. Väinämöinen không biết rèn, nên hứa thay cho thợ rèn Ilmarinen. Phần này nằm ở bài ca 7.
Về nhà, Väinämöinen dùng phép lừa Ilmarinen trèo lên một cây thông, rồi gọi gió cuốn Ilmarinen bay thẳng tới Pohjola. Thợ rèn đành bắt tay vào việc. Đây là bài ca 10.
Bốn nguyên liệu và bốn lần hỏng
Louhi đưa ra nguyên liệu nghe như một câu đố: đầu lông thiên nga, sữa của bò không có sữa, một hạt lúa mạch, và lông cừu mùa hè. Ilmarinen trộn tất cả vào lò, cho nô lệ kéo bễ. Lò ra những món đẹp mà sai:
| Ngày | Món ra lò | Vì sao Ilmarinen bỏ |
|---|---|---|
| Ngày 1 | Cây cung vàng | Đẹp nhưng tính xấu, mỗi ngày đòi một mạng |
| Ngày 2 | Chiếc thuyền đỏ | Cứ đòi đi đánh nhau vô cớ |
| Ngày 3 | Con bò cái | Tính hư, phung phí sữa |
| Ngày 4 | Chiếc cày vàng | Cày nát ruộng của làng |
Mỗi lần, ông bẻ gãy món đó ném lại vào lò. Cuối cùng ông gọi gió bốn phương tới kéo bễ thay người. Gió thổi ba ngày, Sampo hiện ra với nắp nhiều màu (tiếng Phần Lan: kirjokansi). Cối bắt đầu xay ngay: một thùng để ăn, một thùng để bán, một thùng để dành.
Chi tiết bốn lần hỏng là một bài học nghề rất hay. Ilmarinen không thiếu tài, ông làm ra thứ quý mỗi ngày. Cái ông thiếu là đúng thứ được yêu cầu, và ông có can đảm bỏ đi thứ đẹp mà sai mục đích.
Louhi nhốt Sampo trong một ngọn đồi đá của Pohjola, sau chín ổ khoá, cối mọc rễ sâu chín sải xuống đất. Ilmarinen về tay không, vì cô gái không chịu theo ông. Cô chỉ đồng ý ở những bài ca sau.
Cướp Sampo và trận chiến trên biển
Từ bài ca 39 tới 43, ba người hùng Väinämöinen, Ilmarinen và chàng trai bốc đồng Lemminkäinen đóng thuyền đi lấy lại Sampo. Đây là một cuộc "đấu pháp" thật sự, mỗi bên ra một phép:
- Đàn kantele: trên đường đi, thuyền mắc vào một con cá chó khổng lồ. Väinämöinen lấy xương hàm nó làm cây đàn kantele đầu tiên. Tới Pohjola, ông gảy đàn ru cả xứ ngủ say, rồi ba người đào Sampo lên.
- Tiếng hát hỏng việc: trên đường về, Lemminkäinen không nhịn được, cất tiếng hát. Một con sếu giật mình kêu, đánh thức Louhi.
- Sương mù, bão và quái biển: Louhi gửi sương mù, rồi quái vật biển Iku-Turso, rồi một trận bão. Cơn bão cuốn mất cây đàn kantele xuống biển.
- Con chim khổng lồ: Louhi biến thành một con chim lớn, cõng quân lính trên cánh, bám vào cột buồm đòi lại cối.
Trong cuộc giành giật, Sampo rơi xuống biển và vỡ vụn. Những mảnh lớn chìm xuống đáy, nên biển trở nên giàu có. Những mảnh nhỏ trôi dạt vào bờ Phần Lan, Väinämöinen gom lại và cầu cho đất nước được mùa. Louhi chỉ giữ được cái nắp nhiều màu, nên xứ Pohjola nghèo khó từ đó. Đây là bài ca 43.
Sampo thật ra là cái gì
Đây là câu hỏi các nhà nghiên cứu đã tranh luận hơn một trăm năm mà chưa thống nhất. Chính các bài ca dân gian cũng không tả Sampo trông ra sao. Vài cách hiểu chính:
- Cối xay: theo nghĩa đen của bản Lönnrot, vì nó "xay" ra bột, muối, tiền.
- Cột trụ thế giới: cái trục chống bầu trời trong vũ trụ quan nhiều dân tộc phương bắc. Chi tiết "nắp nhiều màu" được một số người đọc là vòm trời đầy sao xoay quanh trục.
- Vật thiêng, tượng thần hay báu vật của một cộng đồng, mất nó là mất phúc.
- Một biểu tượng của sự sung túc nói chung, không cần có hình dạng cụ thể.
Cách trung thực nhất là nói: Sampo là vật đem lại no đủ, còn hình dạng của nó để ngỏ. Chính chỗ để ngỏ ấy khiến các hoạ sĩ, nhà làm phim mỗi người vẽ một kiểu.
Họ hàng của Sampo: cối Grótti của Bắc Âu
Thần thoại Bắc Âu láng giềng có một chiếc cối thần rất giống. Trong bài thơ Grottasöngr và lời kể của Snorri trong Edda văn xuôi, vua Fróði có cối đá Grótti xay ra bất cứ thứ gì người xay muốn. Hai nữ khổng lồ Fenja và Menja bị bắt xay vàng, hoà bình và hạnh phúc cho vua ngày đêm không nghỉ. Về sau một vị vua biển cướp cối đem xuống thuyền, bắt xay muối. Muối đầy tới mức thuyền chìm, cối nằm dưới đáy biển xay mãi, vì thế nước biển mặn.
| Điểm | Sampo (Kalevala) | Grótti (Bắc Âu) |
|---|---|---|
| Xay ra gì | Bột, muối, tiền | Vàng, hoà bình, rồi muối |
| Người làm ra | Thợ rèn Ilmarinen | Không rõ, do hai nữ khổng lồ quay |
| Bị cướp | Ba người hùng cướp khỏi Pohjola | Vua biển cướp khỏi vua Fróði |
| Kết cục | Vỡ giữa biển, mảnh trôi vào bờ | Chìm, xay muối mãi dưới biển |
Truyện cổ tích nhiều nước, trong đó có Việt Nam, cũng có mô-típ "chiếc cối thần xay mãi không dừng" làm biển mặn. Cái hay là ở chỗ cùng một ý (của cải vô tận thì sinh hoạ, hoặc phải mất đi) được mỗi dân tộc kể theo cách của mình.
Sampo trong tranh và trên màn ảnh
Hoạ sĩ Akseli Gallen-Kallela vẽ nhiều tranh về Kalevala vào thập niên 1890, trong đó có Rèn Sampo (1893) và Bảo vệ Sampo (1896). Bức Bảo vệ Sampo vẽ cảnh Louhi hoá chim bám vào thuyền, Väinämöinen vung gươm, nay thuộc Bảo tàng Nghệ thuật Turku. Đây là hình ảnh Sampo mà phần lớn người Phần Lan hình dung từ hồi đi học.
Năm 1959, đạo diễn Liên Xô Aleksandr Ptushko cùng phía Phần Lan làm phim Sampo, kể lại câu chuyện với nhiều kỹ xảo. Phim là chuyển thể tự do, thêm thắt tình tiết, không nên dùng để biết Kalevala gốc kể gì.
Góc nhìn hôm nay
Nếu chỉ đọc một phần Kalevala, hãy đọc các bài ca 10 (rèn Sampo) và 39–43 (cướp Sampo). Đọc liền mạch mất khoảng một buổi tối. Bản dịch tiếng Anh có nhiều, bản có chú thích sẽ giúp phân biệt đâu là câu dân gian, đâu là câu Lönnrot nối.
Ai tới Helsinki có thể xem bộ tranh Kalevala của Gallen-Kallela ở Bảo tàng Ateneum và ghé bảo tàng mang tên ông ở Espoo; bức Bảo vệ Sampo thì ở Turku. Ngày 28 tháng 2 hằng năm là dịp người Phần Lan đọc thơ, kéo cờ cho Kalevala.
Còn một câu hỏi để tự nghĩ: nếu được rèn một Sampo của riêng mình, bạn sẽ cho nó xay ra ba thứ gì? Người Phần Lan xưa chọn thứ để ăn, thứ để trao đổi và thứ để dành. Ba ngăn đó, đến giờ vẫn là cách khôn ngoan để chia một khoản thu.
Câu hỏi thường gặp
Sampo là gì trong Kalevala?
Sampo là chiếc cối thần do thợ rèn Ilmarinen rèn cho bà chúa Louhi xứ Pohjola. Mỗi ngày nó xay ra ba thùng: bột để ăn, muối để bán và tiền để cất. Hình dạng thật của Sampo không được tả rõ, nên các học giả còn tranh luận nó là cối, trụ trời hay một vật thiêng.
Sampo được làm từ gì?
Theo bài ca 10 của Kalevala, nguyên liệu gồm đầu lông thiên nga, sữa của bò không có sữa, một hạt lúa mạch và lông cừu mùa hè. Ilmarinen rèn hỏng bốn lần, ra cung, thuyền, bò và cày, rồi nhờ gió kéo bễ mới thành Sampo.
Kết cục của Sampo ra sao?
Ba người hùng cướp Sampo khỏi Pohjola. Louhi đuổi theo, trong lúc giằng co cối rơi xuống biển và vỡ. Mảnh trôi vào bờ đem no đủ cho Phần Lan, còn Louhi chỉ giữ được cái nắp.
Kalevala có phải sử thi cổ không?
Kalevala là công trình Elias Lönnrot sắp xếp từ thơ ca dân gian, in năm 1835 và bản đầy đủ năm 1849 với 50 bài ca. Các bài ca dân gian là cổ, nhưng mạch truyện liền lạc là do Lönnrot dựng. Vì vậy nên coi Kalevala là sử thi dân tộc thế kỷ 19 dựa trên chất liệu cổ.
Sampo khác cối Grótti thế nào?
Cả hai đều là cối thần xay ra của cải và đều kết thúc dưới biển. Sampo của Phần Lan do thợ rèn làm, vỡ thành mảnh đem phúc cho đất liền. Grótti của Bắc Âu bị bắt xay muối tới chìm thuyền, theo truyện là nguyên do nước biển mặn.
