Māui bắt Mặt Trời là truyện thần thoại Polynesia kể người á thần Māui cùng các anh trai giăng thòng lọng ở nơi Mặt Trời mọc, trói nó lại và buộc nó đi chậm hơn để con người có ngày dài mà làm việc. Bản Māori ở New Zealand kể Māui đánh Mặt Trời bằng xương hàm phép của bà nội; bản Hawaii đặt cảnh trên đỉnh núi lửa Haleakalā. Đây là một trong nhiều cuộc so tài bằng mẹo của Māui với các vị thần.
Māui là ai
Māui là nhân vật chung của gần như cả vùng Polynesia, từ Hawaii, Tahiti, Samoa, Tonga tới New Zealand. Mỗi đảo kể về ông khác nhau, nhưng nét chung rất rõ: một á thần nhỏ con, láu lỉnh, hay phá luật, dùng mẹo nhiều hơn sức để lấy về cho con người những thứ quý giá. Các nhà nghiên cứu xếp ông vào kiểu nhân vật "kẻ lừa lọc văn hoá" (trickster), giống Loki ở Bắc Âu hay Prometheus ở Hy Lạp ở chỗ ông vừa gây rắc rối vừa đem lại lửa, đất, ánh sáng.
Theo truyền thống Māori, Māui là con út của bà Taranga, sinh non. Mẹ ông quấn đứa bé trong búi tóc của mình rồi thả xuống biển. Đứa trẻ được sóng biển che chở và được một tổ tiên trên trời là Tama-nui-ki-te-rangi nuôi lớn, rồi tự tìm về nhà mẹ. Tên đầy đủ của ông trong truyện Māori là Māui-tikitiki-a-Taranga, "Māui búi tóc của Taranga".
Nguồn ghi chép và chuyện "chính bản"
Truyện Māui vốn là truyền khẩu: những bài tụng, phả hệ, truyện kể bên bếp lửa. Nhiều bản tiếng Māori được ghi chép vào thế kỷ 19, trong đó tập Polynesian Mythology (1855) do thống đốc George Grey biên soạn và dịch từ các bản viết tay của người Māori là bản được đọc rộng nhất bằng tiếng Anh. Cần nhớ: đó là bản do một quan chức thuộc địa sắp xếp, và các bộ tộc (iwi) khác nhau có những truyền thống riêng không giống bản Grey. Ở Hawaii, các truyện Māui được ghi lại trong những sưu tập thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, cũng nhiều dị bản.
Vì thế không có "bản đúng duy nhất". Bài này nêu những chi tiết chung nhất và ghi rõ chi tiết nào thuộc bản nào.
Bắt Mặt Trời: bản Māori
Thời ấy Mặt Trời chạy rất nhanh qua bầu trời. Ngày ngắn tới mức người ta chưa kịp làm xong việc, chưa kịp nấu xong bữa thì trời đã tối. Māui bảo các anh: hãy bắt Mặt Trời và bắt nó đi chậm lại. Các anh cho là điên rồ: không ai đến gần nổi sức nóng ấy. Māui đã từng làm được những chuyện mà họ không tin, nên họ nghe theo.
- Bện dây: các anh em bện thật nhiều dây thừng bằng sợi lanh New Zealand (harakeke), loại cây người Māori dùng để dệt.
- Đi về phía đông: họ đi nhiều đêm, ban ngày trốn để Mặt Trời không thấy, tới tận cái hố nơi Mặt Trời mọc lên mỗi sáng.
- Đắp tường, giăng bẫy: họ đắp tường đất sét để che mình khỏi sức nóng, giăng một thòng lọng lớn ngang miệng hố.
- Siết bẫy: Mặt Trời mọc lên, đầu và vai chui vào thòng lọng; các anh em kéo siết. Mặt Trời vùng vẫy.
- Đánh bằng xương hàm phép: Māui lao ra đánh Mặt Trời bằng chiếc xương hàm của bà nội Muri-ranga-whenua, thứ vũ khí có phép mà bà đã trao cho ông.
Mặt Trời kêu lên và trong lúc kêu, để lộ tên thật của mình: Tama-nui-te-rā. Từ đó, yếu đi, Mặt Trời chỉ còn chậm rãi đi qua bầu trời, và ngày trở nên dài như bây giờ.
Chi tiết tên thật bị lộ ra rất đáng để ý. Trong nhiều truyền thống, biết tên thật là có quyền với kẻ mang tên. Māui không chỉ thắng bằng sức, mà bằng việc khiến đối thủ tự lộ mình.
Bắt Mặt Trời: bản Hawaii trên đỉnh Haleakalā
Ở Hawaii, chuyện được kể gắn với ngọn núi lửa Haleakalā trên đảo Maui. Tên núi thường được dịch là "ngôi nhà của Mặt Trời". Mẹ của Māui là Hina làm vải vỏ cây (kapa), phơi mãi không khô vì ngày quá ngắn. Māui leo lên đỉnh núi, nơi Mặt Trời đi qua mỗi sáng, chờ những tia nắng đầu tiên, tức "chân" của Mặt Trời, vươn qua miệng núi rồi lần lượt quăng dây thòng lọng trói lại. Các bản kể khác nhau về chất liệu dây; một số nói có sợi bện từ tóc.
Bị trói, Mặt Trời xin tha. Hai bên thoả thuận: Mặt Trời sẽ đi chậm trong một nửa năm, để mùa hè ngày dài, và được đi nhanh hơn nửa năm còn lại. Một truyện thần thoại đã giải thích luôn vì sao độ dài ngày đổi theo mùa.
| Điểm so | Bản Māori (theo Grey) | Bản Hawaii |
|---|---|---|
| Nơi bắt | Cái hố phía đông nơi Mặt Trời mọc | Đỉnh núi Haleakalā |
| Người cùng làm | Các anh trai | Thường là Māui làm một mình, có bản có người giúp |
| Lý do | Ngày ngắn, không đủ thời gian làm việc | Vải kapa của mẹ phơi không khô |
| Cách thắng | Thòng lọng và xương hàm phép | Thòng lọng trói các tia nắng |
| Kết cục | Mặt Trời yếu đi, đi chậm mãi mãi | Thoả thuận đi chậm nửa năm |
Những cuộc so tài khác của Māui
Bắt Mặt Trời chỉ là một trong chuỗi "đấu phép bằng mẹo" của Māui. Bảng dưới gom những truyện được kể nhiều nhất trong truyền thống Māori:
| Đối thủ | Māui muốn gì | Mẹo | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Mặt Trời Tama-nui-te-rā | Ngày dài hơn | Thòng lọng, xương hàm phép | Thắng |
| Biển cả | Đất mới | Lén theo thuyền các anh, câu bằng lưỡi câu làm từ xương hàm của bà | Câu được con cá khổng lồ, tức Đảo Bắc New Zealand (Te Ika-a-Māui) |
| Bà Mahuika, chủ của lửa | Biết bí mật của lửa | Xin lần lượt từng móng tay lửa của bà rồi dập tắt | Bà ném móng cuối vào cây; từ đó người ta cọ gỗ lấy lửa |
| Hine-nui-te-pō, nữ thần của cái chết | Bất tử cho loài người | Lẻn qua cơ thể bà lúc bà ngủ | Chim rẻ quạt (pīwakawaka) bật cười, bà tỉnh dậy; Māui chết |
Hàng cuối cùng là chỗ câu chuyện đổi giọng. Kẻ đã trói được Mặt Trời, câu được đất và lấy được lửa cuối cùng thua trước cái chết, và thua vì một con chim nhỏ không nhịn được cười. Truyện Māori dùng nó để giải thích vì sao con người phải chết. Kẻ lừa lọc giỏi nhất cũng có một ván không thắng được.
Māui trong văn hoá hôm nay
- Trên bầu trời: trong truyền thống Māori, chòm sao mà phương Tây gọi là Thiên Yết (Scorpius) được nhìn như lưỡi câu của Māui, Te Matau-a-Māui. Đêm trời quang ở Nam bán cầu vào mùa đông, chòm sao này hiện rõ.
- Trên bản đồ: Đảo Bắc New Zealand mang tên Māori Te Ika-a-Māui, "con cá của Māui"; đảo Maui ở Hawaii cũng mang tên ông.
- Haleakalā: nay là vườn quốc gia. Ngắm bình minh trên miệng núi là trải nghiệm nổi tiếng, và vườn có quy định đặt chỗ cho giờ bình minh; nên xem trang chính thức của Cơ quan Vườn quốc gia Hoa Kỳ trước khi đi.
- Trên màn ảnh: phim hoạt hình Moana (2016) của Disney đưa Māui thành nhân vật lớn, có nhắc chuyện kéo Mặt Trời và câu đảo. Phim là một bản chuyển thể tự do; cách phim vẽ Māui từng gây tranh luận ở một số cộng đồng Thái Bình Dương. Muốn biết truyện gốc thì nên tìm các tuyển truyện do chính người Māori và người Hawaii biên soạn.
- Bảo tàng: Te Papa Tongarewa ở Wellington và Bảo tàng Bishop ở Honolulu có những phòng trưng bày về văn hoá Māori và Hawaii, nơi người xem hiểu hơn bối cảnh của các truyện Māui.
Câu hỏi thường gặp
Māui là thần hay người?
Māui thường được coi là á thần, con của người mẹ trần gian Taranga trong truyền thống Māori, có phép nhưng không bất tử. Ông là nhân vật kẻ lừa lọc văn hoá của khắp Polynesia, nổi tiếng vì dùng mẹo để lấy về cho con người lửa, đất và ngày dài.
Māui bắt Mặt Trời bằng gì?
Trong bản Māori, Māui và các anh dùng thòng lọng bện bằng sợi lanh để bắt Mặt Trời, rồi Māui đánh nó bằng xương hàm phép của bà nội Muri-ranga-whenua. Trong bản Hawaii, ông dùng dây thòng lọng trói các tia nắng trên đỉnh Haleakalā.
Vì sao Māui muốn Mặt Trời đi chậm?
Vì ngày quá ngắn, con người không đủ thời gian làm việc và nấu ăn. Bản Hawaii kể lý do cụ thể hơn: mẹ ông là Hina phơi vải vỏ cây kapa mà không kịp khô.
Haleakalā nghĩa là gì?
Haleakalā là ngọn núi lửa trên đảo Maui, Hawaii, tên thường được dịch là "ngôi nhà của Mặt Trời". Truyền thống Hawaii đặt cảnh Māui bắt Mặt Trời trên đỉnh núi này. Nay đây là vườn quốc gia.
Māui chết như thế nào trong thần thoại Māori?
Māui muốn đem bất tử về cho loài người bằng cách lẻn qua cơ thể nữ thần của cái chết Hine-nui-te-pō khi bà ngủ. Con chim rẻ quạt bật cười làm bà tỉnh giấc, và Māui chết. Truyện giải thích vì sao con người không thoát được cái chết.
