Chữ "shaman" bắt nguồn từ tiếng Evenk, một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Tungus ở Siberia, chỉ người hành lễ được tin là đi lại giữa thế giới người và thế giới linh hồn để chữa bệnh, tìm thú săn, đưa tiễn người chết. Chữ này vào tiếng Nga trong thế kỷ 17, khi người Nga mở rộng sang Siberia, rồi qua các du khách và học giả châu Âu mà thành một thuật ngữ toàn cầu. Từ một danh xưng địa phương, nó trở thành nhãn dán chung cho những người hành lễ ở khắp thế giới, và chính sự mở rộng ấy gây nhiều tranh luận.
Người Evenk và chữ šaman
Người Evenk (trước đây thường được gọi là Tungus) sống rải rác trên một vùng rất rộng của Đông Siberia, từ sông Yenisei tới biển Okhotsk, có cả nhóm ở miền bắc Trung Quốc và Mông Cổ. Họ truyền thống sống bằng săn bắt, đánh cá và chăn tuần lộc.
Trong tiếng Evenk, šaman (đọc gần như "sa-man") chỉ người hành lễ của cộng đồng. Về nguồn gốc của chính chữ này có hai giả thuyết:
- Gốc Tungus: liên hệ với một động từ mang nghĩa "biết". Theo cách hiểu này, shaman là "người biết".
- Gốc Ấn Độ: một giả thuyết cũ cho rằng chữ đi theo Phật giáo từ tiếng Phạn śramaṇa (người tu khổ hạnh) qua tiếng Trung và các ngôn ngữ trung gian.
Hiện nay giả thuyết gốc Tungus được nhiều nhà ngôn ngữ học ưa chuộng hơn, nhưng câu hỏi chưa khép lại hẳn. Các dân tộc khác ở Siberia có từ riêng: người Sakha (Yakut) nói oyuun cho nam và udaghan cho nữ, người Mông Cổ nói böö cho nam và udgan cho nữ. Tức là "shaman" chỉ là một trong nhiều danh xưng, nhưng tình cờ là danh xưng được thế giới mượn.
Thế kỷ 17: chữ shaman vào văn viết
Avvakum và vùng Dauria
Một trong những lần sớm nhất chữ này xuất hiện trong văn viết tiếng Nga thường được dẫn là cuốn tự truyện của tổng linh mục Avvakum Petrov, nhân vật chủ chốt của phái Cựu Tín đồ trong Chính thống giáo Nga. Bị lưu đày sang Siberia vào những năm 1650, ông theo đoàn quân của viên chỉ huy Afanasy Pashkov tới vùng Dauria, phía đông hồ Baikal. Trong tự truyện viết khoảng đầu thập niên 1670, ông kể Pashkov trước một chuyến đi quân đã nhờ một người hành lễ địa phương xem điềm, và gọi người ấy bằng chữ "shaman".
Avvakum kể chuyện với thái độ của một linh mục kịch liệt phản đối, đúng như vị trí của ông. Giá trị của đoạn văn với ngày nay không nằm ở cách ông đánh giá, mà ở chỗ nó cho thấy chữ này đã quen tai với người Nga ở Siberia từ giữa thế kỷ 17.
Nicolaes Witsen và bức khắc "thầy tư tế của quỷ"
Năm 1692, nhà quản lý và thị trưởng Amsterdam Nicolaes Witsen xuất bản cuốn sách về Tartary phía bắc và phía đông, dựa trên chuyến đi Nga thời trẻ và thư từ nhiều năm. Trong sách có một bức khắc nổi tiếng: một người Tungus đội mũ gạc hươu, áo đính đồ, tay cầm trống, đứng trên chân có móng vuốt. Chú thích gọi ông là "thầy tư tế của quỷ".
Bức khắc này được in đi in lại suốt hai thế kỷ và đóng khung cách châu Âu nhìn shaman: kỳ dị, vừa tò mò vừa ghê sợ. Chi tiết chân có móng vuốt cho thấy người khắc đã vẽ theo trí tưởng tượng, không theo người thật.
Thế kỷ 18–19: từ "trò quỷ" tới đối tượng nghiên cứu
Thế kỷ 18, triều đình Nga gửi nhiều đoàn khảo sát lớn sang Siberia, như chuyến Đại thám hiểm phương Bắc (1733–1743). Các học giả trong đoàn, như Johann Georg Gmelin và Gerhard Friedrich Müller, ghi chép phong tục bản địa, có cả nghi lễ của shaman. Thái độ của họ chủ yếu là nghi ngờ, nhiều khi coi shaman là kẻ lừa người. Nhưng đồng thời, họ cũng sưu tầm trang phục, trống, vật dụng mang về các bảo tàng ở Saint Petersburg.
Thế kỷ 19, các nhà dân tộc học, trong đó có những người bị lưu đày sang Siberia, sống lâu năm với người bản địa và ghi chép tỉ mỉ hơn. Đến lúc này, shaman dần được nhìn như một vai trò xã hội có quy tắc riêng, chứ không chỉ là "trò quỷ".
Shaman làm gì trong cộng đồng
Theo các mô tả dân tộc học ở Siberia, vai trò của shaman thay đổi theo dân tộc, nhưng có vài nét chung thường được nhắc:
| Việc | Mô tả theo dân tộc học |
|---|---|
| Chữa bệnh | Người ta tin bệnh do linh hồn bị lạc hoặc bị bắt đi; shaman làm lễ đi tìm và đưa linh hồn về. |
| Cầu săn bắt | Xin chủ của muông thú cho cộng đồng thú săn, giữ quan hệ "có vay có trả" với thiên nhiên. |
| Đưa tiễn người chết | Dẫn linh hồn người chết tới thế giới bên kia để không quay lại quấy người sống. |
| Hoà giải, tư vấn | Là người cộng đồng hỏi ý trong khủng hoảng, như dịch bệnh hay mất mùa săn. |
Nghi lễ thường diễn ra vào ban đêm, có hát, nhảy và tiếng trống. Người Siberia tin shaman được các linh hồn chọn, nhiều khi qua một cơn ốm nặng thời trẻ, chứ không tự chọn nghề. Đây là niềm tin của cộng đồng, được ghi nhận trong dân tộc học, không phải điều bài này khẳng định hay phủ định.
Trang phục shaman ở Siberia là hiện vật bảo tàng ấn tượng: áo da đính hàng trăm mẩu sắt, chuông đồng, dải vải, có khi nặng tới hàng chục cân. Mỗi chi tiết mang ý nghĩa: bộ xương của chim, của hươu, những linh hồn trợ giúp.
Thế kỷ 20: shaman thành khái niệm toàn cầu
Năm 1951, nhà sử học tôn giáo Mircea Eliade xuất bản bằng tiếng Pháp cuốn sách về shaman giáo, định nghĩa nó là "kỹ thuật cổ xưa của trạng thái xuất thần". Ông gom tư liệu từ Siberia, Trung Á, châu Mỹ, châu Đại Dương để tìm mẫu chung. Cuốn sách rất có ảnh hưởng và góp phần đưa chữ "shaman" ra mọi chân trời.
Nhiều nhà nhân học sau này phê bình cách làm ấy: gom những truyền thống rất khác nhau vào một nhãn chung dễ xoá nhoè đặc thù của từng nơi. Một số cộng đồng bản địa cũng không muốn người hành lễ của mình bị gọi bằng chữ mượn của dân tộc khác. Vì vậy ngày nay, nhiều tác giả cẩn trọng: gọi đúng tên địa phương (như noaidi của người Sámi, then của người Tày) và chỉ dùng "shaman" khi nói theo nghĩa so sánh.
Ở Việt Nam, sách báo đôi khi dịch "shaman" là "thầy cúng", "thầy mo" hay "pháp sư". Mỗi bản dịch đều chỉ đúng một phần, vì mỗi truyền thống có quy tắc riêng.
Góc nhìn hôm nay
Ở Siberia hôm nay, nhiều cộng đồng như người Sakha, Tuva, Buryat đang khôi phục các thực hành truyền thống sau một thời gian dài bị hạn chế. Đó là tín ngưỡng đang sống, và người tìm hiểu nên tiếp cận như với mọi tôn giáo khác: tôn trọng, không xem như màn trình diễn.
- Bảo tàng: Bảo tàng Nhân học và Dân tộc học (Kunstkamera) ở Saint Petersburg và Bảo tàng Dân tộc học Nga giữ nhiều trang phục, trống shaman Siberia.
- Đọc: sách của Eliade để hiểu vì sao chữ shaman lan rộng; các nghiên cứu dân tộc học về Evenk và Sakha để thấy từng truyền thống cụ thể; sách của Ronald Hutton về hình ảnh shaman trong mắt phương Tây.
- Thử nghĩ: lần tới gặp chữ "shaman" trong một bộ phim, hãy hỏi phim đang nói về truyền thống nào, của dân tộc nào? Nếu không trả lời được, nhiều khả năng đó là hình ảnh pha trộn.
Câu hỏi thường gặp
Chữ shaman bắt nguồn từ đâu?
Từ tiếng Evenk, ngôn ngữ Tungus ở Siberia, nơi šaman chỉ người hành lễ của cộng đồng. Chữ vào tiếng Nga trong thế kỷ 17, rồi qua sách của các học giả châu Âu mà thành thuật ngữ quốc tế. Một giả thuyết cũ cho rằng chữ có gốc Phạn śramaṇa, nhưng hiện ít được ủng hộ hơn.
Shaman và thầy cúng có giống nhau không?
Có điểm giống: đều là người hành lễ của cộng đồng, làm cầu nối với thế giới linh hồn trong niềm tin của người dân. Nhưng mỗi truyền thống có quy tắc, nghi thức, cách truyền nghề riêng. Dịch shaman là thầy cúng chỉ đúng một phần.
Avvakum là ai và liên quan gì tới chữ shaman?
Avvakum Petrov là tổng linh mục Nga thế kỷ 17, lãnh đạo phái Cựu Tín đồ, bị lưu đày sang Siberia. Trong tự truyện viết khoảng đầu thập niên 1670, ông kể chuyện một người hành lễ ở vùng Dauria và gọi bằng chữ shaman, được dẫn là một trong những lần sớm nhất chữ này có trong văn viết tiếng Nga.
Mircea Eliade nói gì về shaman?
Năm 1951, Eliade xuất bản cuốn sách định nghĩa shaman giáo là kỹ thuật cổ xưa của trạng thái xuất thần, so sánh tư liệu từ nhiều châu lục. Cuốn sách phổ biến chữ shaman ra toàn cầu nhưng cũng bị phê bình vì gom các truyền thống khác nhau vào một khuôn.
Người Evenk sống ở đâu?
Người Evenk sống rải rác ở Đông Siberia của Nga, từ lưu vực sông Yenisei tới vùng biển Okhotsk, và có cộng đồng ở miền bắc Trung Quốc và Mông Cổ. Họ truyền thống săn bắt, đánh cá và chăn tuần lộc.
