Thor ở thành Utgard-Loki là câu chuyện trong Edda văn xuôi của Snorri Sturluson: thần sấm Thor cùng Loki và cậu hầu Thjálfi tới thành của vua khổng lồ Útgarða-Loki và thua cả ba cuộc so tài ăn, chạy và sức. Sáng hôm sau, nhà vua thú nhận mọi thứ là ảo thuật: Loki thi ăn với chính ngọn lửa, Thjálfi chạy đua với ý nghĩ, còn Thor uống nước biển, nhấc con rắn quấn quanh thế giới và vật nhau với tuổi già.
Nguồn của câu chuyện
Câu chuyện được kể trong phần Gylfaginning ("Gylfi bị đánh lừa") của Edda văn xuôi, cuốn sách Snorri Sturluson, nhà thơ và chính khách Iceland, viết vào khoảng thập niên 1220. Khung của Gylfaginning cũng là một ván ảo thuật: vua Gylfi hỏi chuyện ba nhân vật bí ẩn trong một toà sảnh, và cuối cùng toà sảnh biến mất. Chuyện Utgard-Loki là truyện lồng trong truyện, và nó kết thúc theo đúng kiểu ấy.
Snorri sống ở Iceland đã theo Kitô giáo hơn hai trăm năm. Ông viết lại các chuyện thần thoại như kho tư liệu cho người làm thơ. Vì thế cần nhớ: chúng ta đọc thần thoại Bắc Âu qua tay một người kể có văn tài và có ý kể cho vui. Tuy vậy, chuyện Thor trốn trong chiếc găng tay khổng lồ cũng được nhắc tới trong hai bài thơ cổ hơn của Edda thơ là Lokasenna và Hárbarðsljóð, nơi kẻ thù dùng nó để chế nhạo Thor. Như vậy chuyện này không phải do Snorri bịa ra, ông chỉ kể đầy đủ nhất.
Trên đường đi: dê, găng tay và gã khổng lồ Skrýmir
Hai con dê và hai đứa trẻ
Thor đi xe kéo bởi hai con dê, cùng Loki. Tối đến họ nghỉ ở nhà một người nông dân. Thor làm thịt hai con dê đãi cả nhà, dặn mọi người để xương lên tấm da. Cậu con trai Thjálfi tò mò chẻ một khúc xương đùi lấy tuỷ. Sáng ra, Thor giơ búa Mjölnir làm phép, hai con dê sống lại, nhưng một con đi khập khiễng. Thor nổi giận; người nông dân xin chuộc tội bằng hai đứa con là Thjálfi và Röskva, từ đó chúng theo hầu Thor.
Đêm trong chiếc găng tay
Đoàn đi về phía đông, sang đất người khổng lồ. Đêm xuống, họ tìm được một gian nhà lớn, cửa rộng bằng cả chiều ngang, bên trong có một gian phụ nhỏ. Nửa đêm đất rung, họ trốn vào gian phụ. Sáng ra mới biết đó là chiếc găng tay của một gã khổng lồ tên Skrýmir, còn gian phụ là ngón cái.
Skrýmir xin đi cùng, buộc chung túi lương thực của cả đoàn vào túi mình. Tối đó gã ngủ, Thor không sao cởi được dây buộc túi. Bực mình, Thor giáng búa vào đầu Skrýmir ba lần trong đêm. Lần đầu gã hỏi có chiếc lá nào rơi trúng không, lần thứ hai hỏi có quả sồi rơi không, lần thứ ba hỏi có phải chim trên cây làm rơi gì không. Chi tiết này nói trước cho người đọc tinh ý: có gì đó không đúng như mắt thấy.
Ba cuộc so tài trong thành Utgard
Thành của Útgarða-Loki cao tới mức phải ngửa cổ ra sau mới nhìn thấy đỉnh. Cổng khoá, Thor và các bạn lách qua khe chấn song. Nhà vua tiếp họ bằng một câu khinh khỉnh, đại ý: chẳng lẽ thằng nhóc này là Thor? Rồi vua đặt luật: ở đây không ai được ở lại nếu không giỏi một nghề gì.
| Người dự thi | Thi gì | Đối thủ | Kết quả trước mắt | Sự thật |
|---|---|---|---|---|
| Loki | Ăn nhanh | Logi | Hai bên ăn từ hai đầu máng thịt, gặp nhau ở giữa; Loki ăn hết thịt, Logi ăn cả thịt, xương lẫn máng | Logi là ngọn lửa hoang (logi nghĩa là "lửa") |
| Thjálfi | Chạy đua, ba lượt | Hugi | Lần nào Hugi cũng tới đích trước, mỗi lần một xa hơn | Hugi là ý nghĩ (hugi nghĩa là "tâm trí"), không gì nhanh hơn |
| Thor | Uống cạn sừng rượu | — | Ba hơi dài, mực nước chỉ vơi đi chút ít | Đầu sừng nối thông ra biển; mực biển hạ xuống, sinh ra thuỷ triều rút |
| Thor | Nhấc con mèo xám | — | Chỉ nhấc được một chân con mèo khỏi sàn | Con mèo là Rắn Midgard quấn quanh thế giới |
| Thor | Vật nhau | Bà già Elli, vú nuôi của vua | Thor bị đẩy quỵ một gối | Elli là tuổi già; không ai thắng được nó |
Mỗi cuộc thi được kể ngắn, nhưng thứ tự rất khéo: thua về ăn, về chạy, thì còn có thể bào chữa; nhưng thần sấm mạnh nhất thua về uống, về nhấc và về vật, ba thứ thuộc sở trường của mình, thì nỗi nhục nặng gấp bội. Trong thành, nhà vua còn nói giọng mỉa mai, như an ủi một đứa trẻ.
Lời thú nhận buổi sáng
Sáng hôm sau, Útgarða-Loki tiễn khách ra khỏi thành và lúc này mới nói thật. Gã khổng lồ Skrýmir chính là nhà vua cải dạng. Túi lương thực được buộc bằng dây sắt có phép. Ba nhát búa ban đêm không trúng đầu gã, vì gã đã đưa một quả núi ra đỡ; trên núi còn ba thung lũng vuông, nhát sau sâu hơn nhát trước. Rồi lần lượt ngọn lửa, ý nghĩ, biển cả, Rắn Midgard và tuổi già.
Nhà vua còn thừa nhận cả đám người trong thành đã khiếp sợ: thấy Thor uống mà mực biển hạ xuống, thấy con mèo bị nhấc một chân gần chạm trời, thấy Elli mà Thor chỉ quỵ một gối. Ông nói nếu biết trước sức Thor lớn như vậy thì đã không cho đoàn vào thành.
Thor nghe xong giơ búa định đánh. Nhưng nhà vua đã biến mất, toà thành cũng biến mất, chỉ còn một đồng bằng rộng. Thor quay về, và người kể trong Gylfaginning nói thêm rằng ông thầm định một ngày sẽ đi tìm Rắn Midgard. Đó là móc nối sang chuyện Thor đi câu rắn, kể ngay sau.
Một cuộc đấu phép đặc biệt: thua mà thắng
Trong phần lớn các cuộc đấu phép thần thoại, bên mạnh hơn thắng. Chuyện Utgard đi ngược: người thắng là kẻ biết dựng ảo ảnh, còn người thua là kẻ mạnh thật. Có mấy cách đọc mà giới nghiên cứu và độc giả hay bàn:
- Truyện giải thích tự nhiên. Ván uống sừng được dùng để giải thích vì sao có thuỷ triều rút; ba nhát búa giải thích ba thung lũng. Đây là kiểu truyện nguồn gốc quen thuộc của nhiều dân tộc.
- Truyện về giới hạn. Lửa, ý nghĩ, biển, rắn thế giới và tuổi già là những thứ không ai thắng nổi, kể cả thần. Thor quỵ một gối trước tuổi già là hình ảnh rất người.
- Truyện hài. Thor trốn trong ngón cái găng tay, Thor không mở nổi túi đồ ăn: Snorri kể với nụ cười. Thần sấm Bắc Âu thường là nhân vật của những câu chuyện vừa hùng vừa buồn cười.
- Ảo thuật như vũ khí. Trong thế giới Bắc Âu, phép đánh lừa mắt (tiếng Bắc Âu cổ có chữ sjónhverfing, "làm xoay chuyển cái nhìn") là một năng lực đáng sợ. Útgarða-Loki không cần thắng Thor; chỉ cần Thor tin mình thua.
Cái tên Útgarða-Loki ("Loki của vùng ngoài rào") cũng gây tranh luận. Ông không phải Loki đi cùng Thor; nhiều học giả cho rằng sự trùng tên là có chủ ý, gợi một "Loki của thế giới bên ngoài", nhưng không có kết luận chắc chắn.
Góc nhìn hôm nay: đọc và xem ở đâu
- Đọc bản gốc trong bản dịch: bản dịch Edda của Anthony Faulkes (tủ sách Everyman) là bản tiếng Anh đầy đủ và đáng tin, có chú thích. Phần Utgard-Loki nằm khoảng giữa Gylfaginning, ngay trước chuyện Thor đi câu Rắn Midgard.
- Đọc kể lại: Norse Mythology của Neil Gaiman (2017) kể lại chương này thành truyện ngắn dễ đọc. Đó là bản kể lại, có thêm lời thoại không có trong Snorri.
- Xem hiện vật: các mặt dây chuyền hình búa Thor bằng bạc thời Viking trưng bày ở Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch (Copenhagen), Bảo tàng Lịch sử Thuỵ Điển (Stockholm) cho thấy niềm tin về Thor phổ biến tới mức nào.
- Thử kể cho trẻ: ván "nhấc con mèo" và "thi chạy với ý nghĩ" là hai đoạn đố vui rất hợp để hỏi trẻ: đoán xem đối thủ thật là ai.
Câu hỏi thường gặp
Utgard-Loki là ai?
Útgarða-Loki là vua của người khổng lồ trong thành Útgarðr, trong Edda văn xuôi của Snorri Sturluson. Ông là bậc thầy ảo thuật, đã cải dạng thành gã Skrýmir để đánh lừa Thor. Ông không phải Loki bạn đồng hành của Thor, dù tên giống nhau.
Thor thua những cuộc thi nào ở thành Utgard?
Thor thua ba cuộc: uống cạn sừng rượu, nhấc con mèo xám và vật nhau với bà già Elli. Loki thua cuộc thi ăn, còn Thjálfi thua cuộc chạy đua. Tất cả đều là ảo thuật của nhà vua.
Con mèo Thor nhấc thật ra là gì?
Con mèo là Rắn Midgard, tức Jörmungandr, con rắn khổng lồ quấn quanh thế giới. Thor nhấc được một chân con mèo, tức nhấc con rắn lên gần chạm trời, khiến người trong thành kinh hãi.
Elli trong thần thoại Bắc Âu là ai?
Elli là bà già vú nuôi của Útgarða-Loki, người vật nhau với Thor. Tên Elli trong tiếng Bắc Âu cổ nghĩa là tuổi già. Nhà vua giải thích rằng không ai, dù mạnh đến đâu, thắng được tuổi già.
Chuyện Thor ở Utgard được ghi trong sách nào?
Chuyện được kể đầy đủ trong phần Gylfaginning của Edda văn xuôi, do Snorri Sturluson viết ở Iceland khoảng thập niên 1220. Chi tiết Thor trốn trong găng tay còn được nhắc trong hai bài thơ Lokasenna và Hárbarðsljóð của Edda thơ.
