Druid là tầng lớp tư tế, thầy dạy và người phân xử của người Celt ở xứ Gaul (Pháp và vùng lân cận ngày nay) và Britain thời cổ. Phần lớn những gì ta biết về họ đến từ hai nguồn La Mã: Julius Caesar trong De Bello Gallico quyển 6, và Pliny Già trong Lịch sử tự nhiên quyển 16 với cảnh cắt cây tầm gửi bằng liềm vàng. Bản thân druid không để lại chữ viết nào, nên mọi bức chân dung về họ đều là chân dung do người ngoài vẽ.
Caesar kể gì về druid
Trong khoảng năm 58 đến 50 trước Công nguyên, Caesar đánh chiếm Gaul và viết hồi ký chiến dịch. Ở quyển 6, ông tạm dừng mạch chiến sự để tả phong tục người Gaul và người Germani. Theo ông, trong xứ Gaul chỉ có hai hạng người được trọng vọng: druid và hiệp sĩ (equites). Dân thường gần như không có tiếng nói.
Những điều Caesar ghi về druid, tóm lại:
- Lo việc thần linh: chủ trì lễ tế công và tư, giải thích các điều thuộc tôn giáo.
- Làm quan toà: phân xử tranh chấp, từ án mạng tới tranh đất, định phần thưởng và hình phạt. Ai không chịu nghe phán quyết thì bị cấm dự lễ tế, hình phạt nặng nhất trong xã hội Gaul vì người ấy bị mọi người xa lánh.
- Được miễn binh dịch và thuế: nên nhiều người trẻ tự nguyện theo học, hoặc được gia đình gửi tới.
- Học rất lâu: có người học tới hai mươi năm, thuộc lòng một khối lượng lớn câu thơ.
- Không ghi chép giáo lý: dù dùng chữ Hy Lạp cho sổ sách công và tư, họ không cho phép viết lại giáo lý. Caesar đoán hai lý do: không muốn tri thức lọt ra ngoài, và không muốn học trò ỷ vào chữ mà lười rèn trí nhớ.
- Có một thủ lĩnh: người có uy tín nhất đứng đầu; khi thủ lĩnh mất, có lúc phải bầu, có lúc tranh nhau cả bằng vũ lực.
- Họp hằng năm: tại một nơi thiêng trong lãnh thổ bộ tộc Carnutes, được coi là trung tâm xứ Gaul.
- Nguồn gốc ở Britain: người ta tin giáo lý druid khởi từ Britain; ai muốn học sâu thì sang đó.
Caesar còn viết rằng druid dạy linh hồn không mất đi mà chuyển sang thân khác sau khi chết, và theo ông điều này làm người Gaul không sợ chết trong chiến trận. Họ cũng bàn về chuyển động của các vì sao, kích thước vũ trụ, bản chất sự vật và quyền năng các thần.
Đọc Caesar thế nào cho tỉnh
Caesar là tướng chỉ huy cuộc chinh phạt, viết cho độc giả La Mã. Ông có lý do để mô tả người Gaul vừa có trật tự (để thấy họ là đối thủ đáng gờm) vừa man rợ (để biện minh cho chiến tranh). Đoạn ông tả người Gaul hiến tế người, kể cả hình nộm đan bằng cành liễu, là đoạn các nhà sử học đọc với nhiều dè dặt nhất. Khảo cổ có tìm thấy dấu vết nghi lễ ở một số đền Gaul, nhưng mức độ và cách hiểu vẫn đang được tranh luận. Không có tài liệu nào từ chính druid để đối chiếu.
Pliny và cây tầm gửi trên cây sồi
Hơn một thế kỷ sau, Pliny Già viết bộ bách khoa Lịch sử tự nhiên. Ở quyển 16, khi bàn về cây cối, ông kể một nghi lễ mà nay đã thành hình ảnh kinh điển:
Theo Pliny, druid không coi gì thiêng hơn cây tầm gửi và cái cây nó mọc lên, nếu đó là cây sồi. Họ chọn rừng sồi làm nơi thờ và không làm lễ nào thiếu lá sồi.
Pliny tả tiếp: tầm gửi mọc trên sồi rất hiếm, nên khi tìm được, người ta hái nó trong nghi lễ trọng thể vào ngày thứ sáu của tuần trăng. Một tư tế mặc áo trắng trèo lên cây, cắt cành tầm gửi bằng một chiếc liềm vàng, những người bên dưới hứng bằng tấm áo choàng trắng. Sau đó hai con bò đực trắng được hiến tế. Ông kể họ gọi tầm gửi bằng một từ có nghĩa là "chữa được mọi thứ", và tin nước sắc từ nó làm gia súc sinh sản tốt và giải được độc.
Pliny cũng đưa ra một cách giải nghĩa chữ "druid", liên hệ với chữ Hy Lạp drys nghĩa là cây sồi. Ngôn ngữ học ngày nay thường giải thích chữ này theo gốc Celt, có thể mang nghĩa "người biết như cây sồi" hoặc "người hiểu biết sâu". Hai cách giải thích gặp nhau ở cây sồi, nhưng phần chi tiết vẫn là giả thuyết.
Cảnh liềm vàng chỉ có ở một đoạn văn của Pliny. Ta không biết ông nghe từ ai, và lễ ấy diễn ra thường xuyên tới mức nào. Liềm bằng vàng thật thì quá mềm để cắt cành; nhiều người đoán đó là liềm mạ vàng hoặc bằng đồng màu vàng. Điều này không làm đoạn văn kém giá trị, chỉ nhắc ta đó là lời kể, không phải biên bản.
Người La Mã dẹp druid
Sau khi Gaul thành tỉnh La Mã, vị thế của druid suy dần. Pliny ghi rằng dưới thời hoàng đế Tiberius, druid bị cấm. Sử gia Suetonius thì viết rằng hoàng đế Claudius đã dẹp hẳn "tôn giáo của druid" ở Gaul. Lý do được nêu là các nghi lễ hiến tế, nhưng nhiều nhà sử học cho rằng lý do sâu xa là chính trị: druid là mạng lưới tinh hoa liên bộ tộc, có uy tín và có thể đứng sau các cuộc nổi dậy.
Ở Britain, sử gia Tacitus trong Biên niên sử (quyển 14) tả cuộc tấn công của quân La Mã vào đảo Mona (nay là Anglesey, xứ Wales) khoảng năm 60 hoặc 61. Ông kể trên bờ có các druid giơ tay lên trời khấn, có phụ nữ mặc áo đen tóc xoã cầm đuốc, khiến lính La Mã chùn bước lúc đầu. Đây là một trong những cảnh hiếm hoi có druid "xuất hiện" trực tiếp trong sử liệu.
Ba hạng người có học của người Celt
Nhà địa lý Hy Lạp Strabo (khoảng đầu Công nguyên) chia người được tôn trọng ở Gaul thành ba nhóm. Cách chia này hay được dùng để hiểu druid không đứng một mình.
| Nhóm | Theo Strabo | Hậu duệ chữ nghĩa |
|---|---|---|
| Bard | người hát ca ngợi, làm thơ | chữ "bard" trong tiếng Anh, giới thi sĩ ở Ireland và Wales trung cổ |
| Vates | người lo lễ tế và nghiên cứu tự nhiên, tiên đoán | filid ở Ireland (một hạng thi sĩ học giả) |
| Druid | ngoài nghiên cứu tự nhiên còn bàn triết lý đạo đức, phân xử | chữ "druí" trong văn học Ireland trung cổ |
Văn học Ireland trung cổ, chép bởi các tu sĩ Kitô giáo nhiều thế kỷ sau, có nhiều nhân vật druid làm cố vấn cho vua, đọc điềm, đặt cấm kỵ. Đây là nguồn quý nhưng phải đọc như văn chương, vì người chép đã ở thời Kitô giáo.
Druid hiện đại và Stonehenge
Từ thế kỷ 17–18, giới học giả Anh như William Stukeley say mê druid và gán cho họ các công trình đá cổ như Stonehenge. Thực ra Stonehenge được dựng từ khoảng 3000 đến 1500 trước Công nguyên, sớm hơn thời druid xuất hiện trong sử liệu cả nghìn năm. Druid không xây Stonehenge.
Cuối thế kỷ 18, nhà thơ xứ Wales Iolo Morganwg (Edward Williams) dựng nên các nghi lễ Gorsedd, tuyên bố là truyền thống druid còn sót lại. Nghiên cứu về sau cho thấy phần lớn nghi thức đó do chính ông soạn. Dù vậy, Gorsedd nay là một phần đẹp của lễ hội văn hoá Eisteddfod ở Wales. Các nhóm druid hiện đại cũng là một phong trào tâm linh có thật của người đương thời, khác với druid cổ mà ta chỉ biết qua lời người La Mã.
Trong văn hoá đại chúng, bác druid Panoramix (bản tiếng Anh là Getafix) trong truyện tranh Asterix, hái tầm gửi bằng liềm vàng, chính là hình ảnh lấy thẳng từ đoạn văn của Pliny.
Góc nhìn hôm nay: đọc và xem ở đâu
- Đọc bản gốc: Caesar, De Bello Gallico quyển 6, các chương 13 đến 18 là đoạn về druid; Pliny, Lịch sử tự nhiên quyển 16 phần cuối; Tacitus, Biên niên sử quyển 14. Đều có bản dịch tiếng Anh, tiếng Pháp phổ biến.
- Xem hiện vật: Bảo tàng Khảo cổ quốc gia ở Saint-Germain-en-Laye (Pháp) có nhiều hiện vật Gaul; Bảo tàng Anh có khu Iron Age Britain.
- Một câu hỏi để tự kiểm: mỗi khi đọc "druid làm X", hãy hỏi nguồn là Caesar, Pliny, văn học Ireland trung cổ, hay các tác giả thế kỷ 18? Bốn nguồn ấy cho ra bốn hình ảnh druid khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Druid là gì?
Druid là tầng lớp tư tế, thầy dạy và người phân xử của người Celt ở Gaul và Britain thời cổ. Theo Caesar, họ chủ trì lễ tế, xử kiện, được miễn binh dịch và thuế, học thuộc lòng giáo lý suốt nhiều năm mà không ghi chép.
Vì sao druid hái tầm gửi bằng liềm vàng?
Chi tiết này đến từ Pliny Già, quyển 16 bộ Lịch sử tự nhiên. Ông kể druid coi tầm gửi mọc trên sồi là rất thiêng, hái vào ngày thứ sáu của tuần trăng, tư tế áo trắng cắt bằng liềm vàng. Đây là lời kể duy nhất về nghi lễ này, không có nguồn nào khác xác nhận.
Druid có xây Stonehenge không?
Không. Stonehenge dựng từ khoảng 3000 đến 1500 trước Công nguyên, sớm hơn thời druid được ghi trong sử liệu hàng nghìn năm. Việc gán Stonehenge cho druid là trào lưu của học giả Anh thế kỷ 17–18.
Vì sao người La Mã cấm druid?
Nguồn La Mã nêu lý do là nghi lễ hiến tế. Nhiều nhà sử học cho rằng còn có lý do chính trị: druid là tầng lớp tinh hoa liên kết nhiều bộ tộc, có uy tín đủ để tập hợp chống La Mã. Tiberius và Claudius đều được ghi là đã ra lệnh dẹp druid ở Gaul.
Druid có để lại sách không?
Không. Theo Caesar, họ cố ý không ghi giáo lý thành chữ. Mọi điều ta biết về druid đều qua người Hy Lạp, La Mã và các tu sĩ Ireland chép văn học nhiều thế kỷ sau.
