Mắt Horus (wedjat) nghĩa là gì: bùa con mắt của Ai Cập cổ đại

Mắt Horus, người Ai Cập cổ gọi là wedjat (hay udjat), là hình con mắt người kèm lông mày và hai đường vẽ bên dưới giống vằn trên má chim cắt. Nó gắn với thần thoại Horus bị Seth làm hỏng mắt rồi được chữa lành, nên người Ai Cập dùng hình này làm bùa mong sự lành lặn, sức khoẻ và che chở. Đây là một trong những loại bùa phổ biến nhất của Ai Cập cổ đại, xuất hiện từ đồ trang sức của người sống tới lớp vải quấn xác ướp.

Wedjat nghĩa là gì

Chữ wedjat thường được dịch là "cái đã lành", "cái nguyên vẹn". Cái tên đã nói lên ý nghĩa: con mắt ở đây không chỉ là mắt, mà là hình ảnh của một thứ từng bị phá hỏng rồi được phục hồi trọn vẹn. Với người Ai Cập, sự trọn vẹn ấy là điều đáng mong cho thân thể, cho nhà vua, và cả cho người chết trên đường sang thế giới bên kia.

Hình vẽ có mấy phần dễ nhận: con mắt người kẻ viền đậm, lông mày cong phía trên, một đường thẳng kéo dài từ khoé mắt, một nét cong xoắn ở dưới và một nét như giọt nước rủ xuống. Hai nét dưới cùng được cho là mượn từ vằn trên mặt chim cắt, loài chim gắn với Horus. Vì thế wedjat là mắt người nhưng mang dấu vết của chim.

Chuyện thần thoại đằng sau con mắt

Horus là con của Osiris và Isis. Khi Osiris bị em trai là Seth giết, Horus lớn lên và tranh ngôi với Seth. Cuộc tranh chấp được kể qua nhiều văn bản khác nhau, nổi tiếng nhất là truyện được gọi theo tiếng Anh là "The Contendings of Horus and Seth", chép trên một cuộn giấy cói thời Tân vương quốc. Trong những cuộc giằng co ấy, Seth làm hỏng hoặc móc mất mắt của Horus.

Con mắt được chữa lành nhờ một vị thần khác. Tuỳ dị bản, người chữa là Thoth, vị thần của tri thức và mặt trăng, hoặc nữ thần Hathor. Mắt được trả lại nguyên vẹn, và từ đó thành biểu tượng của sự hồi phục. Có dị bản kể Horus đem con mắt đã lành dâng cho cha là Osiris, giúp Osiris có sức sống ở cõi bên kia. Chi tiết dâng mắt này giải thích vì sao trong văn bản tang lễ, lễ vật nói chung đôi khi được gọi là "Mắt Horus".

Truyền thống Ai Cập thường gắn mắt trái của Horus với mặt trăng, thứ khuyết đi rồi tròn lại mỗi tháng. Hình ảnh trăng khuyết rồi đầy rất hợp với câu chuyện một con mắt bị tổn thương rồi lành.

Mắt Horus và Mắt Ra không phải một

Người đọc hiện đại hay gộp hai biểu tượng. Mắt Ra gắn với thần mặt trời Ra, thường được hình dung như một sức mạnh nữ tính, có khi hung dữ, được nhân cách hoá thành các nữ thần như Sekhmet, Hathor hay rắn hổ mang Wadjet. Mắt Horus thì gắn với chuyện chữa lành. Trên hiện vật, hình vẽ hai con mắt có thể giống hệt nhau, nên người làm bảo tàng thường chỉ ghi chung là "bùa wedjat" thay vì khẳng định đó là mắt của vị thần nào.

Bùa wedjat trong đời sống Ai Cập

Bùa hình mắt wedjat có mặt suốt nhiều thời kỳ, xuất hiện từ khoảng cuối thời Cổ vương quốc và đặc biệt đông đảo ở Hậu kỳ. Chúng có đủ cỡ, từ hạt nhỏ hơn đầu ngón tay để xâu vòng, tới miếng bùa to bằng lòng bàn tay.

Màu xanh của faience không chỉ để đẹp. Trong tiếng Ai Cập, màu xanh lục gắn với cây cỏ mọc lại, với sự tươi mới. Một con mắt "lành" mang màu của sự hồi sinh là cách ghép nghĩa rất tự nhiên với người xưa.

Mắt wedjat trên xác ướp

Một chỗ dùng đáng chú ý là trong khâu ướp xác. Thợ ướp rạch một đường ở sườn trái để lấy nội tạng ra. Ở một số xác ướp, người ta đặt lên vết rạch ấy một miếng kim loại hoặc sáp có hình mắt wedjat, như để "khép" và giữ nguyên vẹn chỗ bị mở. Ngoài ra, bùa wedjat còn được cài giữa các lớp vải quấn cùng nhiều loại bùa khác. Các văn bản tang lễ thời muộn có nói tới việc đặt những loại bùa nào ở vị trí nào trên thân thể.

Wedjat cũng được vẽ trên quan tài. Nhiều quan tài thời Trung vương quốc có một đôi mắt vẽ ở mặt bên, đúng chỗ ngang đầu người nằm bên trong. Người ta hiểu đó là cửa nhìn: người chết, nằm nghiêng mặt về phía đông, "nhìn" ra ngoài qua đôi mắt ấy để thấy mặt trời mọc.

Chuyện "phân số Mắt Horus": nên tin tới đâu

Trên mạng và trong nhiều sách phổ thông có một bảng rất hấp dẫn: mỗi phần của mắt wedjat ứng với một phân số, 1/2, 1/4, 1/8, 1/16, 1/32, 1/64, cộng lại được 63/64, và phần thiếu 1/64 là phần thần Thoth "bù" bằng phép. Người Ai Cập quả thật có những ký hiệu riêng cho các phân số ấy, dùng để đo thóc theo đơn vị hekat.

Điều cần biết là cách giải thích "các ký hiệu phân số chính là các mảnh của Mắt Horus" đã bị nhiều nhà nghiên cứu toán học Ai Cập nghi ngờ. Họ chỉ ra rằng các ký hiệu đo hekat có lịch sử hình thành riêng, và việc gán chúng vào từng mảnh của con mắt là cách đọc về sau, chưa có văn bản Ai Cập cổ nào nói rõ như vậy. Cho nên bảng phân số là một chuyện thú vị để kể, nhưng không nên trình bày như sự thật đã được chứng minh.

Phép tính thì vẫn tự làm được cho vui: 1/2 + 1/4 + 1/8 + 1/16 + 1/32 + 1/64 = 63/64. Đó là một chuỗi nhân đôi mẫu số, cộng mãi cũng không bao giờ chạm tới 1.

Wedjat bên ngoài Ai Cập và trong đời nay

Ai Cập giao thương rộng, nên bùa wedjat bằng faience đi theo các con tàu tới vùng Levant, Síp, các thành phố Phoenicia và xa hơn nữa. Người Phoenicia và Carthage cũng làm và dùng loại bùa này. Các nhà khảo cổ tìm thấy wedjat trong những lớp đất cách xa sông Nile hàng nghìn cây số, cho thấy hình con mắt đã được nhiều dân tộc khác tiếp nhận, dù họ có thể hiểu theo cách riêng.

Ngày nay, mắt Horus là hình ảnh in trên áo thun, bùa đeo cổ, hình xăm, logo. Nó cũng hay bị lẫn với những biểu tượng con mắt khác như nazar xanh của Thổ Nhĩ Kỳ hay "con mắt nhìn thấu" trên tranh tôn giáo châu Âu. Ba thứ này có nguồn gốc và ý nghĩa khác nhau. Điểm chung duy nhất là con người ở nhiều nơi đều coi ánh mắt là thứ có sức mạnh.

Xem bùa wedjat ở đâu và đọc hiện vật thế nào

Hầu như bảo tàng nào có phòng Ai Cập cổ đại tử tế cũng có bùa wedjat. Những nơi chắc chắn có nhiều: Bảo tàng Ai Cập ở Cairo, Đại Bảo tàng Ai Cập ở Giza, Bảo tàng Anh ở London, bảo tàng Louvre ở Paris, Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York, Bảo tàng Ai Cập ở Turin, Bảo tàng Ai Cập ở Berlin. Phần lớn các bảo tàng này cho tra sưu tập trên mạng, gõ "wedjat" hoặc "udjat" là ra hàng trăm hiện vật kèm ảnh và niên đại.

Khi đứng trước tủ kính, có mấy điều nên để ý:

• Mắt trái hay mắt phải: nhìn hướng của nét kéo dài ở khoé. Cả hai đều có, và bùa thường đi thành cặp khi đặt trên xác ướp.
• Lỗ xâu: phần lớn bùa có lỗ xuyên ngang để xâu dây. Thấy lỗ là biết món đó từng được đeo hoặc buộc vào vải quấn.
• Mặt sau: nhiều miếng bùa có hình khắc hoặc chữ ở mặt sau, nhưng tủ kính thường chỉ cho thấy mặt trước. Bản ghi trực tuyến của bảo tàng hay có ảnh mặt sau.
• Ghi chú niên đại: hãy xem bảo tàng ghi thời kỳ nào. Cùng một hình mắt nhưng phong cách thay đổi theo thời gian, và bùa nhiều mắt chủ yếu thuộc giai đoạn muộn.

Người muốn đọc kỹ có thể tìm các sách giới thiệu bùa Ai Cập của các nhà Ai Cập học, ví dụ cuốn Amulets of Ancient Egypt của Carol Andrews do Bảo tàng Anh xuất bản, một cuốn mỏng nhưng đầy đủ, minh hoạ bằng chính hiện vật của bảo tàng.