Bulla là chiếc bùa hình túi tròn mà trẻ em trai La Mã sinh ra tự do đeo ở cổ từ vài ngày sau khi chào đời cho tới tuổi trưởng thành. Nhà giàu đeo bulla bằng vàng, nhà nghèo đeo bulla bằng da. Người La Mã tin nó che chở đứa trẻ trong những năm còn non yếu, đồng thời nó là dấu hiệu công khai cho mọi người biết em bé ấy là con của một công dân tự do, không phải nô lệ.
Bulla trông như thế nào
Chữ bulla trong tiếng Latin ban đầu nghĩa là "bong bóng", "vật tròn phồng lên". Hình dáng chiếc bùa đúng như tên: hai mảnh kim loại khum ghép lại thành một khối dẹt tròn như hạt đậu lớn hoặc như chiếc mề đay rỗng, bên trên có quai để xỏ dây hoặc xích. Bên trong rỗng, có thể đựng thứ gì đó mà người ta tin là có sức che chở, các học giả hiện đại vẫn chưa chắc là thứ gì vì hầu hết bulla tìm thấy đều đã trống.
Chất liệu cho biết gia cảnh. Bulla vàng thuộc về con nhà quyền quý. Bulla bằng đồng hoặc bạc là của những gia đình khá. Trẻ con nhà nghèo đeo một túi da hoặc chỉ một nút thắt bằng dây da. Nhà thơ trào phúng Juvenal có lần đặt cạnh nhau hai hình ảnh, vàng của người Etrusca và cái nút dây da của đứa trẻ nghèo, để nói về khoảng cách giàu nghèo ngay từ trên cổ một đứa bé.
Gốc gác Etrusca
Người La Mã tự nhận bulla là của người Etrusca, dân tộc sống ở miền trung nước Ý, từng có vua trị vì Rome trong buổi đầu. Các nhà khảo cổ tìm được nhiều bulla vàng tinh xảo trong mộ Etrusca, có chiếc chạm nổi hình thần thoại. Ở người Etrusca, cả người lớn cũng đeo bulla, đôi khi đeo nhiều chiếc trên một vòng cổ hoặc ở cánh tay.
Nhà văn Macrobius, sống khoảng thế kỷ 5, trong cuốn Saturnalia có ghi lại truyền thuyết rằng vua Tarquinius Priscus, một ông vua gốc Etrusca của Rome, đã thưởng cho con trai một chiếc bulla vàng vì cậu bé lập công trong chiến trận khi còn rất nhỏ, và từ đó tục đeo bulla lan ra. Đó là truyền thuyết người La Mã kể về chính mình, viết ra rất nhiều thế kỷ sau sự kiện, nên chỉ nên đọc như một câu chuyện về nguồn gốc chứ không phải sử liệu chắc chắn.
Đời một chiếc bulla: từ ngày đặt tên tới ngày thành người lớn
Ngày thanh tẩy
Theo các tác giả cổ như Plutarch và Macrobius, trẻ sơ sinh La Mã được đặt tên trong một nghi lễ gọi là dies lustricus, "ngày thanh tẩy": ngày thứ chín sau khi sinh với bé trai, ngày thứ tám với bé gái. Đó cũng là lúc đứa trẻ nhận bulla. Trong xã hội mà tỷ lệ trẻ sơ sinh tử vong rất cao, việc chờ qua tuần đầu rồi mới đặt tên và đeo bùa cho thấy người ta đã sống với nỗi lo ấy thế nào.
Những năm đeo bùa
Bé trai đeo bulla cùng chiếc áo choàng toga praetexta có viền đỏ tía, loại áo mà các quan chức cao cấp cũng mặc. Hai thứ ấy cùng nói một điều: đứa trẻ là người được bảo vệ, thân thể bất khả xâm phạm. Plutarch, trong tập Những câu hỏi về La Mã, dành hẳn một câu hỏi bàn vì sao trẻ em đeo bulla, và đưa ra vài cách giải thích mà người thời ông đang bàn, cho thấy ngay người La Mã cũng không thống nhất về ý nghĩa ban đầu của nó.
Ngày cởi bùa
Khoảng 14 tới 16 tuổi, chàng trai làm lễ khoác áo toga virilis, áo trắng trơn của đàn ông trưởng thành. Lễ này thường được tổ chức vào dịp lễ hội Liberalia ngày 17 tháng 3. Cậu cởi bulla và dâng nó cho các Lares, những vị thần giữ nhà, thường được thờ ở một khám nhỏ trong nhà gọi là lararium. Nhà thơ Persius có nhắc tới hình ảnh chiếc bulla được treo dâng lên các Lares như một kỷ niệm của tuổi thơ. Chiếc bùa không bị vứt đi mà ở lại với ngôi nhà.
Còn bé gái thì sao
Bé gái La Mã cũng có bùa, nhưng nguồn tư liệu ít hơn hẳn. Bùa thường được nhắc tới là lunula, mặt dây hình trăng lưỡi liềm, gắn với nữ thần mặt trăng Diana và với nữ tính. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bé gái đeo lunula tới khi lấy chồng, nhưng chi tiết này không được chép rõ như lễ cởi bulla của bé trai. Đây là một khoảng trống điển hình của sử liệu cổ: những gì liên quan tới phụ nữ và trẻ em gái thường ít được ghi lại.
Bulla trên cổ vị tướng khải hoàn
Một chi tiết lạ: theo Macrobius và một số tác giả khác, vị tướng được Viện Nguyên lão cho rước khải hoàn vào Rome cũng đeo một chiếc bulla. Lúc ấy ông là người được tung hô nhất thành phố, và người La Mã tin rằng chính lúc vinh quang cực điểm là lúc dễ bị ánh mắt ghen tị, sự đố kỵ của thần linh và người đời nhắm tới nhất. Chiếc bùa của trẻ con được đeo lại cho người lớn đang ở giây phút "dễ tổn thương" theo nghĩa ấy.
Cùng mạch suy nghĩ đó, Pliny Già trong bộ Lịch sử tự nhiên có nhắc tới loại bùa gọi là fascinum, được treo dưới cỗ xe khải hoàn và đeo cho trẻ nhỏ để chống "con mắt độc", tức lời khen ghen tị mang theo điềm xấu. Nỗi lo bị người khác nhìn bằng ánh mắt xấu là sợi chỉ nối bulla La Mã với nhiều loại bùa khác quanh Địa Trung Hải, như nazar xanh của Thổ Nhĩ Kỳ sau này.
Hiện vật và tượng: bulla còn lại ở đâu
Bulla được biết tới qua hai loại chứng cứ: chính chiếc bùa tìm thấy trong mộ và khu dân cư, và hình ảnh trên tượng, phù điêu.
| Loại chứng cứ | Cho ta biết gì | Ví dụ có thể xem |
|---|---|---|
| Bulla vàng Etrusca | Kỹ thuật kim hoàn, hình chạm nổi, kích cỡ | Phòng Etrusca của các bảo tàng lớn như Metropolitan, Bảo tàng Anh, Bảo tàng Quốc gia Etrusca Villa Giulia ở Rome |
| Bulla La Mã bằng đồng, vàng | Mẫu thông dụng thời Cộng hoà và đế chế | Các phòng La Mã ở Bảo tàng Anh, các bảo tàng khảo cổ ở Ý |
| Tượng trẻ em đeo bulla | Cách đeo: dây dài, bùa nằm giữa ngực | Tượng chân dung trẻ em trong nhiều bảo tàng La Mã |
| Phù điêu Ara Pacis | Trẻ em hoàng tộc trong đoàn rước, cổ đeo bulla | Bàn thờ Hoà bình của Augustus, nay đặt trong bảo tàng riêng bên sông Tiber ở Rome |
Khi đứng trước một bức tượng La Mã, thử tìm vật tròn treo giữa ngực một cậu bé. Thấy nó là biết ngay đó là con nhà tự do chưa trưởng thành, đúng như người đi đường ở Rome hai nghìn năm trước nhìn là biết.
Bulla nói gì về xã hội La Mã
Đọc bulla như một hiện vật, ta thấy nó gói ít nhất ba lớp nghĩa cùng lúc:
- Che chở: người ta tin nó giữ đứa trẻ khỏi điều xấu và ánh mắt ghen tị.
- Thân phận: chỉ con của người tự do mới được đeo. Trên đường phố, nó tách đứa trẻ khỏi trẻ nô lệ, những em không có quyền được bảo vệ như thế.
- Giai đoạn đời người: đeo vào khi được đặt tên, cởi ra khi thành người lớn. Bulla đánh dấu tuổi thơ như một khoảng thời gian có đầu có cuối.
Có thể so với tục đeo vòng bạc, khoá bạc cho trẻ nhỏ ở nhiều vùng châu Á, trong đó có Việt Nam: cũng là vật kim loại đeo ở cổ, cũng mang mong ước giữ trẻ được bình an, cũng có lúc được tháo ra khi đứa trẻ lớn. Hai tục này không liên quan tới nhau về nguồn gốc, nhưng cho thấy nỗi lo cho đứa trẻ trong những năm đầu đời là điều chung của con người ở nhiều nơi.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm phần bàn về bulla trong Saturnalia của Macrobius (quyển 1) và Những câu hỏi về La Mã của Plutarch, đều có bản dịch tiếng Anh trong tủ sách Loeb. Sách về tuổi thơ La Mã của các nhà sử học như Beryl Rawson có nhiều trang dành cho nghi lễ đặt tên và áo toga của trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Bulla La Mã là gì?
Bulla là chiếc bùa hình túi tròn đeo ở cổ của bé trai La Mã sinh ra tự do. Bé nhận bulla vào ngày đặt tên và đeo tới khi trưởng thành. Người La Mã tin nó che chở đứa trẻ, đồng thời nó cho biết em là con công dân tự do.
Trẻ La Mã đeo bulla tới mấy tuổi?
Bé trai đeo bulla tới khoảng 14–16 tuổi, khi làm lễ khoác áo toga virilis của người trưởng thành. Lúc đó cậu cởi bulla và dâng cho các Lares, những vị thần giữ nhà.
Bulla làm bằng gì?
Nhà giàu dùng bulla vàng, gia đình khá dùng đồng hoặc bạc, còn trẻ nhà nghèo đeo túi da hoặc nút thắt bằng dây da. Chất liệu bulla vì thế cho thấy gia cảnh của đứa trẻ.
Bé gái La Mã có đeo bulla không?
Nguồn cổ chủ yếu nói về bé trai. Bé gái thường được nhắc là đeo lunula, mặt dây hình trăng lưỡi liềm, nhưng tư liệu về tục này ít và không chi tiết như với bulla.
Vì sao tướng khải hoàn La Mã cũng đeo bulla?
Theo Macrobius, vị tướng khải hoàn đeo bulla trong lễ rước. Người La Mã tin lúc vinh quang nhất là lúc dễ bị ánh mắt ghen tị nhắm tới, nên chiếc bùa của trẻ nhỏ được đeo lại cho người đang được tung hô.
