Bọ hung scarab là bùa và con dấu hình con bọ hung, loại hiện vật Ai Cập cổ có số lượng lớn nhất trong các bảo tàng thế giới. Người Ai Cập gắn con bọ lăn viên phân với thần Khepri, vị thần đẩy mặt trời mọc mỗi sáng, nên scarab mang ý nghĩa tái sinh và tự hình thành. Riêng "scarab trái tim" là một loại đặc biệt, đặt trên ngực xác ướp, khắc lời khẩn cầu để trái tim không làm chứng chống lại chủ nhân khi bị phán xét ở cõi bên kia.
Từ con bọ ngoài đồng tới thần mặt trời
Loài bọ mà người Ai Cập quan sát là bọ hung lăn phân, các nhà sinh học xếp vào chi Scarabaeus, trong đó có loài mang tên rất hợp cảnh là Scarabaeus sacer, "bọ hung thiêng". Con bọ vê phân thành viên tròn, lăn đi, chôn xuống đất. Con non về sau chui lên từ lòng đất, nơi trước đó chỉ thấy có viên phân.
Người Ai Cập nhìn cảnh ấy và thấy hình ảnh của mặt trời: một quả cầu được đẩy đi qua bầu trời mỗi ngày, rồi biến mất, rồi lại mọc lên. Vị thần đầu bọ hung Khepri chính là mặt trời buổi sáng. Tên ông gần với động từ kheper, nghĩa là "hình thành", "trở thành", "hiện ra". Hình con bọ hung trong chữ tượng hình cũng dùng để viết chính động từ này. Thế là một con côn trùng tầm thường trở thành ký hiệu cho sự tự sinh ra và sự đổi mới không ngừng.
Scarab là bùa hay con dấu
Câu trả lời là cả hai. Một scarab điển hình có hình dáng thế này: mặt trên tạc con bọ, thấy rõ đầu, phần ngực và đôi cánh cứng; mặt dưới phẳng, khắc chữ hoặc hoa văn; thân có lỗ xuyên dọc để xâu dây hoặc gắn vào nhẫn. Mặt dưới phẳng ấy ấn vào đất sét được, nên scarab dùng làm con dấu niêm phong hũ, hộp, thư từ.
Scarab dùng làm dấu trở nên phổ biến từ thời Trung vương quốc và có mặt suốt hàng nghìn năm sau. Mặt dưới có thể là tên một vị pharaoh, tên và chức tước của một viên quan, một lời chúc, hoa văn xoắn ốc, hình thần, hình động vật. Có những scarab khắc tên các pharaoh đã mất từ lâu, như Thutmose III, được làm lại nhiều thế kỷ sau vì cái tên ấy được coi là mang may mắn.
Vì có chữ, scarab là nguồn tư liệu quý: nhiều tên quan lại, nhiều chức danh hành chính ta biết được là nhờ những con dấu nhỏ này. Nhưng cũng vì được làm lại nhiều đời, các nhà khảo cổ rất thận trọng khi dùng tên trên scarab để định niên đại một lớp đất.
Scarab kỷ niệm của Amenhotep III
Pharaoh Amenhotep III thuộc Vương triều 18 đã dùng scarab như một kiểu "bản tin" hoàng gia. Ông cho làm những scarab cỡ lớn, dài vài phân tới hơn chục phân, mặt dưới khắc cả một đoạn văn kể sự kiện. Các nhà Ai Cập học chia chúng thành mấy nhóm:
- Scarab hôn nhân: thông báo hoàng hậu chính là Tiye, kèm tên cha mẹ bà.
- Scarab săn sư tử: kể số sư tử nhà vua tự tay săn được trong mười năm đầu trị vì.
- Scarab săn bò rừng: kể một cuộc săn bò rừng hoang.
- Scarab đón công chúa Mitanni: ghi việc công chúa Gilukhepa từ vương quốc Mitanni về làm vợ vua cùng đoàn tuỳ tùng.
- Scarab hồ nước: ghi việc đào một hồ lớn cho hoàng hậu Tiye.
Nhiều bản cùng một nội dung được tìm thấy ở nhiều nơi, cho thấy chúng được làm hàng loạt và phân phát đi xa. Đây là một trong những ví dụ hiếm hoi một nhà vua cổ đại dùng đồ vật nhỏ, cầm tay được, để quảng bá việc của mình.
Scarab trái tim: lời xin cho cuộc cân tim
Để hiểu scarab trái tim, cần biết người Ai Cập nghĩ gì về trái tim. Với họ, trí nhớ, suy nghĩ và tính cách nằm ở tim chứ không ở não. Khi ướp xác, não bị bỏ đi, còn tim thường được để lại trong lồng ngực.
Theo hình dung trong Sách của người chết (tên gọi hiện đại của tập hợp các bài chú tang lễ, người Ai Cập gọi là các bài "đi ra vào ban ngày"), người chết phải qua cuộc cân tim. Trái tim được đặt lên một đĩa cân, đĩa kia là chiếc lông của nữ thần Maat, hiện thân của trật tự và sự đúng đắn. Thần Anubis coi cân, thần Thoth ghi kết quả. Tim nặng vì tội lỗi thì bị con quái Ammit nuốt mất, người chết không được đi tiếp.
Nỗi lo ở đây rất con người: lỡ trái tim, nơi chứa mọi ký ức, đứng ra khai những điều mình đã làm thì sao? Bài chú số 30B của Sách của người chết chính là lời người chết nói với trái tim mình, xin nó đừng đứng lên làm chứng chống lại mình, đừng gây bất lợi trước các vị thần. Bài chú này được khắc lên mặt dưới của một scarab lớn, thường bằng đá màu sẫm hoặc xanh lục, rồi đặt trên ngực xác ướp, đúng chỗ trái tim.
Đặc điểm nhận ra một scarab trái tim
| Điểm | Scarab thường | Scarab trái tim |
|---|---|---|
| Kích thước | Nhỏ, thường dưới 2–3 cm | Lớn hơn hẳn, cỡ lòng bàn tay trẻ con trở lên |
| Chất liệu | Faience, đá steatite tráng men | Đá cứng màu sẫm hoặc xanh lục, đôi khi có khung vàng |
| Mặt dưới | Tên, hoa văn, lời chúc ngắn | Nhiều dòng chữ tượng hình, phần lớn là bài chú 30B |
| Công dụng | Đeo, làm dấu, bùa cho người sống | Chỉ dùng cho người chết, đặt trên ngực |
Một số scarab trái tim có đầu người thay cho đầu bọ, hoặc để trống một chỗ trên dòng chữ, chờ điền tên người chết. Chỗ trống ấy cho thấy chúng được làm sẵn, mua về rồi mới khắc tên, giống như một món hàng tang lễ có thể đặt trước.
Bọ hung có cánh trên ngực xác ướp
Ở các thời kỳ muộn, ngoài scarab trái tim, người ta còn đặt trên xác ướp những con bọ hung dang cánh bằng faience, cánh làm rời rồi khâu vào lưới hạt bọc thân. Chúng thường được bảo tàng trưng bày cùng tấm lưới hạt, nhìn rất bắt mắt.
Scarab đi khắp Địa Trung Hải
Scarab là món hàng dễ mang, đẹp, có ý nghĩa, nên nó đi xa hơn bất kỳ biểu tượng Ai Cập nào khác. Người ta tìm thấy scarab Ai Cập ở Palestine, Lebanon, Síp, Hy Lạp, Ý, tận Tây Ban Nha. Người Phoenicia làm scarab theo kiểu Ai Cập và buôn bán khắp các thuộc địa. Ở thành Naukratis, nơi người Hy Lạp buôn bán trong vùng châu thổ sông Nile, có xưởng làm scarab faience bán cho khách nước ngoài.
Người Etrusca ở Ý về sau tạc scarab bằng đá quý như carnelian, mặt dưới khắc cảnh thần thoại Hy Lạp thay cho chữ Ai Cập. Hình dáng vẫn là con bọ, nhưng câu chuyện bên dưới đã đổi hẳn. Đó là cách một biểu tượng thay ruột khi sang đất khác.
Xem scarab ở đâu, đọc thế nào
Scarab có trong mọi phòng Ai Cập. Những sưu tập lớn và cho tra trực tuyến gồm Bảo tàng Anh, Louvre, Metropolitan, Bảo tàng Ai Cập ở Cairo, Bảo tàng Petrie ở University College London (rất nhiều scarab và con dấu, sắp xếp kiểu nghiên cứu). Scarab kỷ niệm của Amenhotep III và scarab trái tim là hai loại các bảo tàng lớn hay đưa ra trưng bày vì có chữ dài, dễ kể chuyện.
Khi xem, có vài mẹo nhỏ:
- Tìm ảnh mặt dưới. Tủ kính thường chỉ cho thấy lưng con bọ. Phần thú vị nằm ở mặt dưới, hãy tra số hiệu hiện vật trên trang của bảo tàng.
- Nhìn đôi cánh và chân. Thợ giỏi tạc rõ đường phân cánh, có khi cả chân con bọ. Thợ làm hàng loạt chỉ vạch vài đường.
- Để ý chất liệu. Steatite tráng men thường đã phai thành màu trắng ngà hoặc nâu nhạt; màu xanh ban đầu chỉ còn vệt.
- Cẩn thận với scarab "cổ" bán cho khách du lịch. Làm scarab giả đã là nghề từ thế kỷ 19. Hiện vật thật phải có nguồn gốc rõ, và việc mua bán cổ vật Ai Cập bị pháp luật Ai Cập cũng như luật quốc tế kiểm soát chặt.
Muốn đọc thêm, cuốn Amulets of Ancient Egypt của Carol Andrews có phần riêng về scarab và scarab trái tim. Bản dịch Sách của người chết của R. O. Faulkner, có minh hoạ từ cuộn giấy cói Ani của Bảo tàng Anh, giúp thấy tận mắt cảnh cân tim được vẽ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Ai Cập thờ bọ hung?
Người Ai Cập thấy con bọ lăn viên phân giống hình ảnh mặt trời được đẩy qua bầu trời, và con non chui lên từ đất như tự sinh ra. Vì thế bọ hung gắn với thần Khepri, mặt trời buổi sáng, và với ý niệm tái sinh. Họ không thờ mọi con bọ, mà dùng hình nó làm biểu tượng.
Scarab trái tim là gì?
Scarab trái tim là con bọ hung bằng đá cỡ lớn, đặt trên ngực xác ướp, mặt dưới khắc bài chú 30B của Sách của người chết. Bài chú xin trái tim đừng làm chứng chống lại chủ nhân trong cuộc cân tim trước các vị thần.
Khepri là thần gì?
Khepri là thần mặt trời buổi sáng trong tôn giáo Ai Cập, thường được vẽ với đầu là con bọ hung. Tên ông gần với động từ kheper nghĩa là hình thành, trở thành, nên ông tượng trưng cho sự tự sinh và đổi mới.
Scarab dùng để làm gì?
Scarab vừa là bùa đeo vừa là con dấu. Mặt dưới phẳng khắc tên hoặc hoa văn để ấn lên đất sét niêm phong. Người sống đeo làm trang sức, còn người chết được chôn cùng scarab như một loại bùa tuỳ táng.
Mua scarab Ai Cập cổ có hợp pháp không?
Cổ vật Ai Cập bị kiểm soát chặt và việc đưa ra khỏi Ai Cập trái phép là vi phạm pháp luật. Phần lớn scarab bán cho khách du lịch là đồ làm mới. Muốn ngắm hiện vật thật, cách tốt nhất là đến bảo tàng hoặc xem sưu tập trực tuyến.
