Hamsa (hay khamsa) là bùa hình bàn tay mở năm ngón, thường đối xứng, phổ biến ở Bắc Phi và Trung Đông, được cả người Hồi giáo lẫn người Do Thái dùng. Tên gọi xuất phát từ chữ "năm" trong tiếng Ả Rập. Người ta treo hamsa ở cửa nhà, đeo làm mặt dây chuyền, với niềm tin bàn tay mở ra sẽ chặn điều xấu, đặc biệt là con mắt độc. Cộng đồng Hồi giáo gọi nó là bàn tay Fatima, cộng đồng Do Thái gọi là bàn tay Miriam.
Một chữ "năm" mà nhiều tên
Khamsa trong tiếng Ả Rập nghĩa là năm. Tiếng Hebrew có chữ hamesh cũng nghĩa là năm, và người Do Thái ở Bắc Phi, Trung Đông gọi chiếc bùa là hamsa hoặc hamesh. Cùng một hình bàn tay nhưng mỗi cộng đồng gắn nó với một nhân vật của truyền thống mình:
| Tên gọi | Cộng đồng dùng | Gắn với |
|---|---|---|
| Khamsa | Người nói tiếng Ả Rập ở Bắc Phi, nhất là Maroc, Algérie, Tunisia | Con số năm |
| Bàn tay Fatima | Người Hồi giáo; tên này cũng là cách người châu Âu hay gọi | Fatima, con gái của nhà tiên tri Muhammad |
| Bàn tay Miriam | Người Do Thái, nhất là cộng đồng Sephardi và Mizrahi | Miriam, chị của Moses trong Kinh Thánh Hebrew |
| Hamsa | Cách gọi phổ biến nhất hôm nay, dùng chung | Con số năm |
Cần nói rõ: việc gắn bàn tay với Fatima hay Miriam là cách hiểu của văn hoá dân gian. Kinh Qur'an và Kinh Thánh Hebrew không nói gì về chiếc bùa này, và trong cả Hồi giáo lẫn Do Thái giáo đều có những tiếng nói chính thống không tán thành việc dùng bùa. Hamsa sống chủ yếu trong tập tục dân gian, trong nhà, trong đồ trang sức, hơn là trong giáo lý.
Nguồn gốc: rõ ở đâu, mờ ở đâu
Bàn tay giơ lên để chặn, để chúc phúc, để thề là cử chỉ rất cổ, có mặt trong nghệ thuật nhiều nền văn minh vùng Lưỡng Hà, Levant và Địa Trung Hải. Một số nhà nghiên cứu cho rằng hamsa có tiền thân từ hình bàn tay trong văn hoá Phoenicia – Carthage, có người gắn với ký hiệu của nữ thần Tanit ở Carthage. Những liên hệ này còn được bàn cãi: có hình bàn tay cổ không có nghĩa là có một sợi dây nối liền mạch tới chiếc bùa hôm nay.
Điều chắc hơn là ở Bắc Phi và vùng Andalus (bán đảo Iberia thời Hồi giáo), hình bàn tay năm ngón đã là biểu tượng che chở quen thuộc từ thời trung đại, và người Do Thái sống xen với người Hồi giáo ở những vùng này cùng dùng nó. Khi người Do Thái bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha năm 1492 và tản đi khắp Địa Trung Hải, rồi về sau nhiều cộng đồng Do Thái Bắc Phi chuyển tới Pháp và Israel, hamsa đi theo họ.
Bàn tay trên cổng Alhambra
Ở cung điện Alhambra tại Granada, Tây Ban Nha, cổng Công lý (Puerta de la Justicia) xây thế kỷ 14 có hình một bàn tay khắc trên đỉnh vòm phía ngoài, và hình một chiếc chìa khoá ở vòm phía trong. Người hướng dẫn thường giải thích bàn tay là biểu tượng che chở hoặc gắn với năm trụ cột của đạo Hồi; các học giả thì thận trọng hơn về ý nghĩa chính xác. Dù sao, đây là một trong những hình bàn tay "công khai" nổi tiếng nhất còn lại từ thời Andalus, ai tới Granada cũng xem được.
Đọc một chiếc hamsa
Hamsa có nhiều kiểu, nhưng vài đặc điểm lặp lại giúp ta nhận ra và đọc được nó:
- Bàn tay đối xứng: nhiều chiếc có hai ngón cái ở hai bên, ngón giữa dài nhất. Đây không phải bàn tay thật mà là hình được cách điệu cho cân.
- Ngón khép hay ngón xoè: ngón khép thường được hiểu là cầu may, ngón xoè là xua điều xấu. Cách hiểu này phổ biến trong sách hiện đại nhưng không thống nhất giữa các vùng.
- Con mắt ở lòng bàn tay: rất hay gặp, ghép hamsa với ý chống con mắt độc, đôi khi chính là một hạt mắt xanh như nazar.
- Con cá: hay gặp ở hamsa Tunisia và hamsa Do Thái. Cá sống dưới nước, "không bị nhìn thấy", nên được coi là miễn nhiễm với con mắt độc, đồng thời là hình ảnh sinh sôi.
- Chữ viết: hamsa Do Thái có thể khắc chữ Hebrew, như lời chúc hoặc một chữ trong tên của Thiên Chúa; hamsa Hồi giáo có thể có câu chữ Ả Rập. Có chiếc khắc tên người được chúc.
Bàn tay trong tập tục của người Shia
Một hình bàn tay khác đáng biết là panja (tiếng Ba Tư nghĩa là "bàn tay năm ngón") trong cộng đồng Hồi giáo Shia ở Iran, Iraq, Nam Á. Bàn tay kim loại gắn trên đầu các cột cờ rước (alam) trong tháng Muharram, dịp tưởng niệm Imam Husayn. Năm ngón ở đây được hiểu là năm người trong gia đình nhà tiên tri: Muhammad, Ali, Fatima, Hasan và Husayn. Panja là vật nghi lễ, có lịch sử và ý nghĩa riêng; hình dáng gần với hamsa nhưng không nên coi là một.
Hamsa trong nhà và trên người
Ở Maroc và nhiều nơi Bắc Phi, người ta có thể thấy hamsa ở:
- Búa gõ cửa bằng kim loại hình bàn tay trên cửa gỗ ở các khu phố cổ medina.
- Gạch men, tường nhà, khung cửa.
- Trang sức bạc của phụ nữ, đặc biệt là trang sức cưới và đồ đeo cho trẻ nhỏ.
- Xe cộ, cửa hàng, quà mừng nhà mới.
Trong gia đình Do Thái gốc Bắc Phi và Trung Đông, hamsa bạc hay được treo ở phòng sinh, trên tường nhà, hoặc tặng cho cô dâu. Nhiều chiếc hamsa Do Thái thế kỷ 19 – 20 bằng bạc chạm tinh xảo nay là hiện vật trong các bảo tàng Judaica.
Ngày nay hamsa còn là biểu tượng thời trang khắp thế giới, xuất hiện trên vòng tay, hình xăm, đồ trang trí. Có người dùng nó như một dấu hiệu chung giữa hai cộng đồng Hồi giáo và Do Thái, vì hiếm có biểu tượng nào được cả hai cùng yêu như thế.
Xem hamsa ở đâu
Hamsa bạc và bùa bàn tay có trong nhiều sưu tập về văn hoá Do Thái và Bắc Phi. Những nơi đáng tìm:
- Bảo tàng Israel ở Jerusalem: khu nghệ thuật và đời sống Do Thái có sưu tập bùa hộ mệnh lớn, trong đó có nhiều hamsa.
- Bảo tàng Nghệ thuật và Lịch sử Do Thái giáo ở Paris: có hiện vật của các cộng đồng Do Thái Bắc Phi.
- Bảo tàng Pitt Rivers ở Oxford: có bùa từ Bắc Phi và Trung Đông trong khu trưng bày vật hộ mệnh.
- Alhambra ở Granada: hình bàn tay trên cổng Công lý, xem ngoài trời.
Khi xem một chiếc hamsa trong tủ kính, hãy đọc nhãn để biết nó thuộc cộng đồng nào, làm ở đâu, năm nào. Cùng hình bàn tay nhưng một chiếc bạc của thợ Do Thái ở Maroc thế kỷ 19 và một chiếc đồng của người Hồi giáo Tunisia có thể nói hai câu chuyện khác nhau. Sự giống nhau giữa chúng là bằng chứng về những thế kỷ các cộng đồng sống cạnh nhau, chung chợ, chung thợ bạc.
Câu hỏi thường gặp
Hamsa là gì?
Hamsa là bùa hình bàn tay mở năm ngón, phổ biến ở Bắc Phi và Trung Đông, được cả người Hồi giáo và người Do Thái dùng. Người ta tin nó che chở và chặn con mắt độc. Tên gọi bắt nguồn từ chữ năm trong tiếng Ả Rập.
Bàn tay Fatima và bàn tay Miriam khác nhau thế nào?
Đó là hai tên gọi của cùng một kiểu bùa bàn tay. Người Hồi giáo gắn nó với Fatima, con gái nhà tiên tri Muhammad; người Do Thái gắn với Miriam, chị của Moses. Cả hai cách gọi đều thuộc văn hoá dân gian, không có trong kinh sách.
Hamsa ngón tay hướng lên hay hướng xuống?
Cả hai kiểu đều có. Sách hiện đại hay nói hướng lên để xua điều xấu, hướng xuống để cầu may, nhưng cách hiểu này không thống nhất giữa các vùng và các cộng đồng.
Vì sao trên hamsa có con mắt?
Con mắt ở lòng bàn tay ghép hamsa với niềm tin chống con mắt độc, tức ánh nhìn ghen tị được cho là gây hại. Có chiếc gắn hẳn một hạt mắt xanh giống nazar của Thổ Nhĩ Kỳ.
Hamsa có phải biểu tượng tôn giáo không?
Hamsa thuộc về tập tục dân gian nhiều hơn giáo lý. Cả Hồi giáo lẫn Do Thái giáo đều có những ý kiến chính thống không tán thành dùng bùa, nhưng hamsa vẫn phổ biến trong đời sống, trang sức và trang trí nhà cửa.
