Nazar là gì: hạt mắt xanh Thổ Nhĩ Kỳ và niềm tin con mắt độc

Nazar, đầy đủ là nazar boncuğu, là hạt thuỷ tinh hình con mắt gồm các vòng xanh thẫm, trắng, xanh nhạt và chấm đen ở giữa, rất phổ biến ở Thổ Nhĩ Kỳ và quanh Địa Trung Hải. Người ta treo nó ở cửa nhà, trên nôi trẻ, trong xe, với niềm tin nó chặn được "con mắt độc", tức ánh nhìn ghen tị hay lời khen quá đà được cho là mang điềm xấu. Hạt thuỷ tinh này là hình hài hiện đại của một niềm tin rất cổ, có dấu vết từ hàng nghìn năm trước.

Chữ nazar và niềm tin "con mắt độc"

Trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, nazar mượn từ tiếng Ả Rập, nghĩa gốc là "cái nhìn". Boncuk nghĩa là hạt. Vậy nazar boncuğu là "hạt của cái nhìn". Điều thú vị là cái tên chỉ thứ bị chặn (cái nhìn xấu), không chỉ chức năng chặn: người ta gọi chiếc bùa theo chính nỗi lo mà nó phải đối phó.

Niềm tin vào con mắt độc có ở rất nhiều nền văn hoá: Hy Lạp gọi là mati, tiếng Hebrew gọi là ayin hara, tiếng Ý có malocchio, tiếng Tây Ban Nha có mal de ojo. Ý chung là: khi ai đó nhìn một thứ tốt đẹp của người khác (đứa trẻ khoẻ mạnh, con ngựa đẹp, mùa màng tươi tốt) với lòng ghen tị, ánh nhìn ấy có thể gây hại, dù người nhìn có cố ý hay không. Vì thế ở nhiều nơi, khi khen em bé, người ta thêm một câu như "Maşallah" trong tiếng Thổ để "rào" lời khen lại.

Người xưa đã bàn về nó

Plutarch, nhà văn Hy Lạp thế kỷ 1–2, trong tập Chuyện bàn trên bàn tiệc có hẳn một mục để các nhân vật tranh luận về những người "được cho là có con mắt độc", có người cười, có người đưa ra cách giải thích theo vật lý thời đó, rằng mắt phát ra một thứ dòng chảy có thể ảnh hưởng tới vật được nhìn. Pliny Già trong Lịch sử tự nhiên cũng nhắc tới những dân tộc được đồn là có ánh nhìn gây hại. Những trang ấy cho thấy niềm tin này đã đủ phổ biến để người có học thời La Mã phải bàn luận.

Vì sao chống mắt lại dùng một con mắt

Nguyên tắc nghe ngược mà rất phổ biến trong bùa hộ mệnh: chống một thứ bằng chính hình ảnh của thứ ấy. Con mắt vẽ trên bùa được hiểu là "nhìn trả lại", hút lấy hoặc dội ngược ánh nhìn xấu. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian gọi đây là chức năng apotropaic, từ tiếng Hy Lạp nghĩa là "xua đi", "quay đi".

Truyền thống dân gian Thổ Nhĩ Kỳ có một chi tiết thường được kể: khi hạt nazar nứt hoặc vỡ, người ta hiểu là nó đã "nhận" một cái nhìn xấu thay cho chủ, và thay hạt mới. Đó là cách người dùng tự giải thích cho chuyện thuỷ tinh vốn dễ vỡ, và cũng là lý do hạt nazar luôn được bán rất nhiều.

Màu xanh từ đâu ra

Không ai chắc vì sao màu xanh lam thắng thế. Có mấy cách giải thích được nhắc nhiều:

• Kỹ thuật thuỷ tinh: thuỷ tinh pha đồng hoặc coban cho màu xanh lam, là một trong những màu dễ làm và bền nhất của nghề thuỷ tinh cổ. Hạt mắt xanh từ thời cổ đại vùng Địa Trung Hải đã phổ biến.
• Màu của mắt hiếm: ở vùng mà mắt nâu đen là chủ yếu, người có mắt xanh hiếm, và dân gian một số nơi coi đôi mắt lạ là đôi mắt "có sức mạnh". Dùng màu xanh để chống lại có thể là "lấy độc trị độc".
• Màu của trời và nước: cách giải thích mang tính biểu tượng, thường gặp trong sách phổ thông, khó kiểm chứng.

Những giải thích này không loại trừ nhau, và nên coi là giả thuyết.

Hạt mắt qua các thời kỳ

Cần nói rõ: không phải mọi hạt hình mắt thời cổ đều chắc chắn là bùa chống con mắt độc. Có những hạt có thể chỉ là trang sức. Người làm khảo cổ chỉ kết luận về chức năng khi có thêm chứng cứ, như văn bản, vị trí tìm thấy, hoặc cách dùng rõ ràng.

Nghề thổi nazar ở vùng İzmir

Nazar truyền thống được làm thủ công trong lò thuỷ tinh nhỏ. Người thợ cuộn thuỷ tinh nóng chảy màu xanh thẫm quanh một thanh sắt, rồi lần lượt chấm lên các lớp trắng, xanh nhạt và đen để tạo hình con mắt, ép dẹt khi thuỷ tinh còn mềm. Mỗi hạt vì thế hơi khác nhau, có bọt khí, có nét lệch nhỏ.

Vài làng quanh İzmir, ở bờ biển Aegea của Thổ Nhĩ Kỳ, nổi tiếng với nghề này; làng Görece thường được gọi theo nghề là Nazarköy, "làng nazar". Nghề thủ công ấy đang thu hẹp, vì phần lớn hạt nazar bày bán ở các khu chợ du lịch nay là hàng làm khuôn công nghiệp, nhiều khi bằng nhựa hoặc thuỷ tinh đúc hàng loạt. Người mê đồ thủ công nhận ra hạt thổi tay qua mặt sau không phẳng hoàn toàn và vết nối ở lỗ xâu.

Nazar trong đời sống hôm nay

Ở Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, Síp và nhiều nước quanh vùng, nazar có mặt ở khắp nơi:

• Ghim vào áo hoặc treo ở nôi trẻ sơ sinh, vì em bé được cho là đối tượng dễ "bị nhìn" nhất.
• Treo ở cửa ra vào, cửa hàng, văn phòng mới mở.
• Gắn trên vòng tay, dây chuyền, móc chìa khoá.
• Treo trong xe, trên dây cương ngựa trong quá khứ, có khi gắn lên tường nhà mới xây.

Với không ít người, nazar giờ là thói quen văn hoá và món quà lưu niệm nhiều hơn là niềm tin chắc chắn. Người ta tặng nazar cho bạn mới sinh con, mua làm quà cho người thân, treo vì "nhà nào cũng treo". Chính sự chuyển dịch từ bùa sang biểu tượng văn hoá này là điều các nhà nhân học quan tâm.

Nazar cũng hay bị lẫn với hai biểu tượng khác: mắt Horus của Ai Cập (có nguồn gốc thần thoại riêng) và bàn tay hamsa (thường được ghép chung với một con mắt xanh ở giữa lòng bàn tay). Cả ba đều liên quan tới chuyện che chở, nhưng là ba truyền thống khác nhau.

Xem và tìm hiểu thêm ở đâu

Hạt mắt thuỷ tinh cổ có trong phòng thuỷ tinh cổ đại và phòng Phoenicia của nhiều bảo tàng lớn như Bảo tàng Anh và Louvre. Bảo tàng Pitt Rivers ở Oxford có một khu trưng bày bùa và vật hộ mệnh từ nhiều nền văn hoá, trong đó có các bùa chống con mắt độc của vùng Địa Trung Hải. Còn muốn thấy nazar "sống" thì ra chợ Grand Bazaar ở Istanbul hay bất kỳ khu phố cổ nào ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Về sách, tập tuyển The Evil Eye: A Casebook do nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Alan Dundes biên tập gom nhiều bài nghiên cứu về niềm tin con mắt độc ở các nền văn hoá khác nhau, là điểm bắt đầu tốt cho ai muốn hiểu sâu hơn hạt thuỷ tinh nhỏ này.