Jass: lối đánh bài quốc dân của Thuỵ Sĩ và bộ chuông, khiên, hoa hồng

Jass là lối đánh bài phổ biến nhất ở Thuỵ Sĩ, đến mức người ta hay gọi nó là "bài quốc dân". Nó dùng bộ bài 36 lá, và điều lạ là cả nước dùng hai bộ bài khác nhau: miền đông chuộng bộ bài Thuỵ Sĩ – Đức với các chất chuông, khiên, hoa hồng, quả sồi; miền tây chuộng bộ bài chất Pháp. Jass được đưa vào danh mục "truyền thống sống" của Thuỵ Sĩ, nghĩa là được nhìn nhận như một nét văn hoá chứ không chỉ là thú giải trí.

Bộ bài Thuỵ Sĩ – Đức: bốn chất khác thường

Bộ bài Thuỵ Sĩ – Đức ra đời ở vùng nói tiếng Đức của Liên bang Thuỵ Sĩ vào thế kỷ 15, cùng thời với bộ chất Đức nhưng tách thành dòng riêng. Bốn chất của nó không giống bất kỳ bộ bài nào khác:

Mỗi chất có 9 lá. Lá số từ 6 tới 9, rồi lá 10 vẽ một lá cờ nên gọi là Banner. Tiếp theo là ba lá hình: Under (người hầu bậc dưới), Ober (người hầu bậc trên), König (vua). Lá cao nhất thường gọi là "Ass", nhưng thực ra là lá Daus, tức lá số 2 cổ, vẽ ký hiệu chất rất lớn kèm hoạ tiết trang trí. Như bài Đức, bộ này không có quân hoàng hậu.

Lá Banner là chi tiết rất "Thuỵ Sĩ". Thay vì vẽ mười ký hiệu chất, người ta vẽ một lá cờ, có lẽ để lá bài gọn và dễ nhìn. Các lá Daus thì thường có hình nhỏ ở góc, như cảnh đồng quê hay biểu tượng địa phương, tuỳ nhà in.

Một nước, hai bộ bài: đường ranh của Jass

Người ngoài thường đoán ranh giới hai bộ bài trùng với ranh giới ngôn ngữ: vùng nói tiếng Đức dùng bài Đức, vùng nói tiếng Pháp dùng bài Pháp. Thực tế không phải vậy. Đường ranh của Jass chạy gần với một ranh giới văn hoá cũ ở giữa Thuỵ Sĩ, thường được nhắc tên là tuyến Brünig – Napf – Reuss. Phía đông tuyến này, như Zürich, St. Gallen, Lucerne, Appenzell, chuộng bài Thuỵ Sĩ – Đức. Phía tây, gồm cả nhiều vùng nói tiếng Đức như Bern, Basel, Solothurn, lại chuộng bài chất Pháp 36 lá.

Ranh giới này không cứng. Người hai bên đều đọc được bộ bài của bên kia, và nhiều nhà in bán bộ bài in cả hai loại ký hiệu. Nhưng một người Zürich cầm bộ chất Pháp, hay một người Bern cầm bộ chất chuông, thường vẫn thấy "lạ tay". Chuyện này hay được người Thuỵ Sĩ đem ra đùa như một ví dụ về sự đa dạng vùng miền trong một nước nhỏ.

Jass từ đâu tới

Chữ "Jass" và lối đánh này không sinh ra ở Thuỵ Sĩ. Các nhà sử học bài lá cho rằng nó đến từ Hà Lan, nơi có lối đánh mà quân J (tiếng Hà Lan gọi là jas) của chất chủ được nâng lên làm lá mạnh nhất. Lính đánh thuê Thuỵ Sĩ, vốn phục vụ nhiều quân đội châu Âu, được cho là đã mang lối đánh này về quê. Những ghi chép sớm nhất về Jass ở Thuỵ Sĩ thuộc cuối thế kỷ 18.

Dấu vết nguồn gốc Hà Lan còn trong cách xếp hạng. Trong chất chủ của Jass, quân Under (hoặc J) gọi là Puur (tức "Bauer", người nông dân) thành lá mạnh nhất, và lá 9 gọi là Nell đứng thứ hai. Ở các chất khác, chúng lại trở về vị trí bình thường. Sự đảo vị trí này là đặc điểm chung của cả một họ lối đánh lan rộng ở vùng Hà Lan, Đức, Thuỵ Sĩ.

Những biến thể nổi tiếng

Jass là tên của cả một họ, không phải một lối đánh duy nhất. Những cái tên người Thuỵ Sĩ nghe là biết:

• Schieber: phổ biến nhất, bốn người chia hai phe ngồi chéo nhau. Tên gọi đến từ việc một người có thể "đẩy" (schieben) quyền chọn chất chủ sang cho đồng đội.
• Differenzler: mỗi người tự dự đoán trước số điểm mình sẽ có, cố đạt càng sát càng tốt.
• Coiffeur và Bieter: những biến thể có nhiều cách chọn chất chủ hơn.

Bài viết không đi vào luật tính điểm. Điều đáng nói là Jass chủ yếu là lối đánh theo phe, đề cao việc đọc ý đồng đội, nhớ những lá đã ra, và giữ nét lịch sự quanh bàn.

Văn hoá quanh bàn Jass

Jass có những đồ vật và nghi thức riêng mà ai từng ngồi quán ở Thuỵ Sĩ đều thấy:

• Thảm Jass (Jassteppich). Tấm thảm nỉ trải trên bàn quán, giúp lá bài không trượt và dễ nhặt. Nhiều quán có thảm in tên quán hoặc tên câu lạc bộ.
• Bảng ghi điểm (Jasstafel). Một tấm bảng đá đen nhỏ, ghi điểm bằng phấn. Cách ghi truyền thống là vẽ chữ Z lớn rồi gạch thêm nét ở từng nhánh, mỗi nhánh ứng với một mức điểm. Người lạ nhìn vào chỉ thấy những nét gạch lộn xộn.
• Quán làng và câu lạc bộ. Các buổi Jass tối thứ sáu, thứ bảy là sinh hoạt quen thuộc ở quán làng. Có câu lạc bộ, có giải đấu ở cấp làng, bang và toàn quốc.
• Truyền hình. Truyền hình Thuỵ Sĩ có chương trình Jass phát sóng định kỳ suốt nhiều thập niên, một điều hiếm thấy với bất kỳ bộ bài nào ở châu Âu.

Chính vì vai trò cộng đồng này mà Jass có mặt trong danh mục "truyền thống sống của Thuỵ Sĩ" (Lebendige Traditionen der Schweiz) do Văn phòng Văn hoá Liên bang lập, bên cạnh môn vật Schwingen, lễ hội Fasnacht hay nghề làm đồng hồ.

Jass và chuyện ăn thua

Ở Thuỵ Sĩ, phần lớn các buổi Jass diễn ra để giải trí và giữ quan hệ, cùng lắm là phe thua trả tiền một chầu đồ uống. Bài viết chỉ bàn Jass như một hiện tượng văn hoá. Ở Việt Nam, đánh bài ăn tiền dưới bất kỳ hình thức nào đều là đánh bạc trái phép và bị pháp luật cấm, theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015 và các quy định xử phạt hành chính.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu Jass

• Ngắm bộ bài. Bộ bài Thuỵ Sĩ – Đức là một trong những bộ bài đẹp nhất châu Âu về đồ hoạ: hoa hồng đỏ, khiên vàng, quả sồi xanh. Nhà in bài lâu đời ở Neuhausen am Rheinfall, gần thác Rhine, vẫn sản xuất cả hai loại bộ bài.
• Bảo tàng. Các bảo tàng lịch sử ở Thuỵ Sĩ, nhất là Bảo tàng Quốc gia Thuỵ Sĩ ở Zürich, có hiện vật về đời sống thường ngày trong đó có bài lá cổ.
• Đọc bản đồ văn hoá. Tìm hiểu tuyến Brünig – Napf – Reuss, rồi so với nơi dùng bài chất Pháp và bài chất Thuỵ Sĩ. Đây là ví dụ hiếm thấy về một đồ vật nhỏ phản ánh ranh giới văn hoá lớn.
• So với Việt Nam. Nghĩ tới cách mỗi vùng ở Việt Nam có bộ bài quen: tam cúc ở Bắc Bộ, bài chòi ở Trung Bộ, tứ sắc ở Nam Bộ. Hiện tượng "một nước nhiều bộ bài" không chỉ có ở Thuỵ Sĩ.