Bài chòi Trung Bộ: nghệ thuật hát hô được UNESCO ghi danh năm 2017

Bài chòi là lối sinh hoạt văn hoá dân gian của miền Trung, trong đó một người gọi là anh Hiệu (hoặc chị Hiệu) rút thẻ bài từ ống tre rồi hát một câu thai để báo tên con bài cho người ngồi trong các chòi tre đoán và đối chiếu. Tháng 12/2017, UNESCO ghi danh "Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Thứ được tôn vinh không phải chuyện thắng thua, mà là lối hát, lời thơ dân gian và không khí hội làng ngày Tết.

Bài chòi là gì: một sân hội, những chòi tre và tiếng hô

Cái tên nói lên gần đủ cách bày biện. Giữa một bãi đất rộng, người ta dựng những chòi nhỏ bằng tre, lợp lá, đứng trên cột cao chừng một người, xếp thành hai dãy đối nhau. Số chòi thường là chín hoặc mười một, có nơi dựng nhiều hơn. Ở đầu sân là chòi cái, nơi ban tổ chức và nhóm nhạc ngồi. Khoảng sân giữa hai dãy chòi là "sân khấu" của anh Hiệu.

Người dự lên chòi, mỗi chòi nhận vài thẻ bài. Anh Hiệu rút một thẻ từ ống tre, không đọc thẳng tên mà cất giọng hát một đoạn thơ có cài tên con bài vào đó, gọi là câu thai. Người trong chòi nghe, đoán, nếu trùng với thẻ mình cầm thì gõ mõ hoặc gõ ống tre báo hiệu. Đủ số thẻ theo luật thì chòi đó "tới", được ban tổ chức mang cờ thưởng tới, kèm tiếng trống và tiếng hô vang cả sân.

Điểm hay là ai cũng nghe được, kể cả người không ngồi chòi. Dân làng đứng quanh sân để nghe anh Hiệu hát, cười những câu đùa, chờ xem câu thai kế tiếp được ứng biến ra sao.

Bộ bài chòi: ba pho văn, vạn, sách

Thẻ bài chòi làm bằng giấy dày hoặc tre, hình chữ nhật hẹp, vẽ ký hiệu đơn giản. Bộ bài được chia theo ba pho (ba nhóm) mang tên văn, vạn, sách. Ba nhóm này có họ hàng rõ với bộ bài chữ của Trung Hoa và với bộ tổ tôm ở miền Bắc, vốn cũng chia văn, vạn, sách. Ngoài các con bài đánh số theo từng pho, còn vài con mang tên riêng mà người miền Trung nghe là nhận ra ngay, như Ông Ầm, Thái Tử, Bạch Huê.

Tên các con bài phần nhiều là tiếng nói dân dã, có con gợi hình dáng ký hiệu vẽ trên thẻ, có con gợi một nhân vật. Số lượng con bài và tên gọi có khác nhau đôi chút giữa các vùng, tuỳ làng, tuỳ đội. Đó cũng là dấu hiệu chung của di sản truyền miệng: không có một bản chuẩn in sẵn mà mỗi nơi giữ một dị bản.

Câu thai: lõi nghệ thuật của bài chòi

Nếu chỉ rút thẻ rồi đọc tên thì không có gì để UNESCO ghi danh. Thứ làm nên bài chòi là câu thai. Câu thai thường viết theo thể lục bát hoặc lục bát biến thể, đôi khi là vài câu nói lối, và tên con bài được cài vào cuối câu hoặc giấu trong nghĩa của câu. Người nghe phải hiểu cái ý vòng vo đó mới đoán ra.

Câu thai lấy chất liệu từ ca dao, tục ngữ, chuyện tình, chuyện làng, chuyện thời sự trong vùng. Một anh Hiệu giỏi thuộc hàng trăm câu, và quan trọng hơn là biết ứng tác ngay tại chỗ: thấy trong chòi có cụ già thì chọn câu khuyên hiếu thảo, thấy đám thanh niên thì chọn câu trêu tình duyên. Giọng hô có những điệu riêng mà giới nghiên cứu thường gọi tên như xuân nữ, cổ bản, xàng xê, hò quảng; mỗi điệu hợp một sắc thái vui, buồn, kể hay than.

Chính vì câu thai mà bài chòi được xem là "trường học" văn chương bình dân. Nhiều người lớn tuổi ở vùng Bình Định cũ, Quảng Nam cũ kể rằng họ thuộc ca dao từ chiếu hội bài chòi trước khi được học ở trường. Bài viết ở đây cố ý không chép câu thai cụ thể nào, vì phần lớn chỉ còn trong trí nhớ nghệ nhân với nhiều dị bản; người muốn đọc nên tìm các tuyển tập câu thai do sở văn hoá các địa phương và nhà nghiên cứu sưu tầm.

Từ hội làng tới sân khấu: hai nhánh của bài chòi

Người ta thường chia bài chòi thành hai dạng. Dạng thứ nhất là hội đánh bài chòi như mô tả ở trên, gắn với dịp Tết Nguyên đán, kéo dài từ những ngày đầu năm tới hết tháng Giêng ở nhiều làng. Dạng thứ hai là ca kịch bài chòi, hay sân khấu bài chòi, khi các làn điệu hô bài được dùng để kể trọn một tích truyện trên sân khấu, có vai diễn, phục trang.

Bước chuyển từ hội sang sân khấu diễn ra dần dần. Ban đầu là những màn "bài chòi chiếu": vài nghệ nhân diễn đối đáp một đoạn truyện ngay trên chiếu, giữa sân. Sang thế kỷ 20, các gánh hát hình thành, dựng tích từ truyện Nôm và truyện dân gian. Đến nửa sau thế kỷ 20, ở các tỉnh miền Trung có đoàn ca kịch bài chòi chuyên nghiệp. Hai dạng này bổ sung cho nhau: sân khấu giữ làn điệu, hội làng giữ không khí cộng đồng.

Nguồn gốc: những gì biết chắc và những gì còn bàn

Bài chòi đã có từ lâu đời ở dải đất từ Quảng Bình cũ tới Khánh Hoà, nhưng năm ra đời chính xác thì không văn bản nào ghi. Nhiều tài liệu nói bài chòi hình thành trong quá trình người Việt khai phá đất miền Trung khoảng thế kỷ 16 – 17; đây là một giả thuyết hợp lý chứ không phải mốc có chứng cứ. Một số câu chuyện dân gian kể rằng người canh rẫy trên chòi cao gọi nhau, hô bài cho đỡ buồn và để đuổi thú rừng; chuyện này dễ thương nhưng nên xem là truyền thuyết về nguồn gốc.

UNESCO ghi danh năm 2017: phạm vi và ý nghĩa

Hồ sơ "Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam" được Uỷ ban liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể xem xét tại phiên họp thứ 12 ở đảo Jeju, Hàn Quốc, và ghi danh vào tháng 12/2017. Hồ sơ khi đó gồm chín tỉnh, thành theo địa giới cũ: Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà.

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7/2025, các địa bàn đó nay thuộc bảy tỉnh, thành:

Các tên quen như "bài chòi Bình Định", "bài chòi xứ Quảng" vẫn đúng như tên vùng văn hoá, chỉ không còn trùng ranh giới tỉnh.

Lý do UNESCO ghi danh tập trung vào ba điểm: bài chòi là sinh hoạt cộng đồng có sự tham gia của mọi lứa tuổi; nó lưu giữ và truyền lại kho ca dao, dân ca của miền Trung; và nó được truyền dạy trực tiếp từ nghệ nhân sang lớp trẻ. Điều đó cũng có nghĩa là bài chòi sống hay chết tuỳ vào việc còn người hát và còn người nghe, chứ không phải vào một hiện vật cất trong tủ kính.

Bài chòi và chuyện đánh bạc: nói cho rõ

Trong quá khứ, người dự hội thường bỏ một khoản nhỏ để mua thẻ, và chòi "tới" nhận lại phần thưởng. Vì vậy có thời bài chòi bị nhìn như một hình thức cờ bạc. Ngày nay, hội bài chòi do chính quyền và các trung tâm văn hoá tổ chức được dựng như một sinh hoạt văn nghệ: phần thưởng chủ yếu là cờ, là quà lưu niệm, còn trọng tâm là tiếng hô và câu thai.

Cần nói rõ: pháp luật Việt Nam cấm đánh bạc trái phép dưới mọi hình thức. Bộ luật Hình sự 2015 có Điều 321 về tội đánh bạc, và các hành vi nhỏ hơn vẫn bị xử phạt hành chính. Lấy danh nghĩa "bài chòi" để sát phạt ăn tiền là vi phạm pháp luật, và cũng là làm hỏng hình ảnh một di sản mà nhiều thế hệ nghệ nhân đã giữ gìn.

Góc nhìn hôm nay: nghe bài chòi ở đâu, đọc gì

Người muốn nghe bài chòi tận tai có vài cách dễ thực hiện:

• Phố cổ Hội An (nay thuộc thành phố Đà Nẵng): nhiều năm nay có các buổi hô bài chòi phục vụ người dân và khách vào buổi tối, ngay cạnh khu phố cổ. Lịch cụ thể nên hỏi trung tâm văn hoá địa phương trước khi đi.
• Hội xuân ở các làng miền Trung: dịp Tết Nguyên đán và tháng Giêng là mùa chính. Vùng Bình Định cũ, Phú Yên cũ, Quảng Nam cũ đều có làng còn dựng chòi.
• Đoàn ca kịch bài chòi ở các tỉnh, thành miền Trung thường diễn các tích như Thoại Khanh – Châu Tuấn, Lâm Sanh – Xuân Nương. Xem một vở trọn là cách tốt để nhận ra các làn điệu xuân nữ, xàng xê.
• Bảo tàng tỉnh, thành phố: một số nơi trưng bày ống thẻ, thẻ bài, mõ, cờ thưởng, kèm thông tin về nghệ nhân.

Muốn đọc, có thể tìm các công trình của nhà nghiên cứu Hoàng Chương về bài chòi và các tuyển tập câu thai, sách về văn hoá dân gian Bình Định, Phú Yên do hội văn nghệ dân gian địa phương xuất bản. Hồ sơ UNESCO của bài chòi cũng có bản tóm tắt trên trang của Công ước 2003, trong đó liệt kê cộng đồng và nghệ nhân tham gia.

Một việc nhỏ có thể làm ngay: hỏi ông bà, cha mẹ quê miền Trung xem họ còn nhớ câu thai nào không, rồi ghi âm lại. Phần lớn kho câu thai sống trong trí nhớ, và mỗi người già ra đi là một phần kho ấy mất theo.