Tam cúc ngày Tết: bộ bài 32 quân đỏ đen trong ký ức người miền Bắc

Tam cúc là bộ bài giấy 32 quân của người Việt, chia hai màu đỏ và đen, mỗi màu 16 quân mang đúng tên các quân cờ tướng: tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã, tốt. Với nhiều gia đình miền Bắc, cỗ bài tam cúc gắn với mấy ngày Tết, khi trẻ con và người lớn quây quần trên chiếu sau bữa cơm. Bài này nhìn tam cúc như một món đồ văn hoá dân gian: nó từ đâu ra, trông thế nào, và vì sao còn sống trong ký ức.

Tam cúc là gì: cờ tướng in lên giấy

Cách dễ hiểu nhất là coi tam cúc như một bộ cờ tướng được in lên những tấm giấy hẹp. Mỗi màu có đủ 16 quân như một phe trên bàn cờ. Thay vì đi quân trên giao điểm, người ta cầm quân trên tay và đặt xuống chiếu.

Thứ bậc các quân theo đúng tinh thần cờ tướng: tướng cao nhất, rồi sĩ, tượng, xe, pháo, mã, tốt. Ở cùng một bậc, quân đỏ được xem là trên quân đen. Mặt quân in chữ Hán tên quân cờ, nhiều bộ in thêm hình vẽ đơn giản, màu đỏ son và màu đen trên nền giấy trắng hoặc vàng nhạt.

Họ hàng của tam cúc: bài cờ ở Trung Hoa và Đông Nam Á

Bộ bài mang tên quân cờ không phải chỉ người Việt mới có. Ở miền nam Trung Hoa có loại bài cờ tướng (chữ Hán là tượng kỳ bài, tức bài cờ tướng) và bài bốn màu (tứ sắc bài), đều in tên quân cờ tướng lên lá bài. Bài tứ sắc theo chân người Hoa tới Đông Nam Á, và ở Nam Bộ cũng được gọi là bài tứ sắc. Tam cúc là người anh em hai màu, gọn hơn, chỉ 32 quân.

Thời điểm tam cúc vào Việt Nam không có văn bản ghi chép rõ. Điều chắc là tới cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, tam cúc đã quen thuộc ở đồng bằng Bắc Bộ, cùng thời với tổ tôm. Tên gọi "tam cúc" có vài cách giải thích dân gian khác nhau, chưa cách nào được chứng minh; người đọc gặp lời giải thích "chắc chắn" nào cũng nên dè dặt.

Tam cúc khác tổ tôm thế nào

Hai bộ bài này hay được nhắc cùng nhau, nhưng khác hẳn về gốc. Tổ tôm thuộc họ bài văn – vạn – sách, vốn bắt nguồn từ bài tiền giấy của Trung Hoa: bộ tổ tôm có 120 lá, gồm ba hàng văn, vạn, sách, mỗi hàng 9 quân nhân bốn, cộng thêm chi chi, thang thang, ông lão mỗi loại bốn lá. Tam cúc thì thuộc họ bài cờ, tên quân lấy từ cờ tướng.

Tổ tôm từng có tiếng là lối chơi của người có chữ, với nhiều thuật ngữ và lời ví von. Tam cúc thì gần với nhà nhà: ít quân, dễ nhớ, trẻ con năm sáu tuổi cũng nhận ra tướng đỏ, tướng đen.

Tam cúc trong ký ức ngày Tết

Hỏi những người lớn lên ở Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng hay các làng đồng bằng sông Hồng trước những năm 1990, nhiều người kể giống nhau: chiều mồng một, mồng hai, cả nhà trải chiếu, mẹ lấy cỗ bài tam cúc mới mua từ chợ Tết, trẻ con ngồi vây quanh. Thứ đặt ra thường chỉ là hạt dưa, hạt bí, hay chẳng có gì, đánh cho vui và để người lớn có dịp ngồi lâu với con cháu.

Cỗ bài tam cúc xưa in trên giấy mỏng, cứng, cầm lâu thì sờn mép. Quân nào hay được đánh thì mau bẩn. Nhiều nhà mua cỗ mới mỗi Tết, như mua tranh, mua câu đối. Hình ảnh hàng bán tam cúc cạnh hàng tranh, hàng pháo giấy là một mảng của chợ Tết cũ mà các bài hồi ký về Hà Nội xưa hay nhắc tới.

Từ ngữ cũng còn dấu vết. Cụm "xe pháo mã" đi vào lời ăn tiếng nói để chỉ sự bày vẽ, rườm rà, kéo theo đủ thứ lỉnh kỉnh; dù gốc chính là cờ tướng, tam cúc góp phần giữ cho ba chữ ấy quen tai với cả trẻ con. Hình ảnh quân tốt nhỏ bé, đứng cuối hàng, cũng hay được dùng trong lời nói để chỉ người ở bậc thấp nhất.

Đồ hoạ của một cỗ bài nhỏ

Nhìn như một sản phẩm in ấn, tam cúc có vài nét đáng để ý:

• Khổ hẹp và dài. Giống các bộ bài chữ của Trung Hoa và bộ tổ tôm, lá tam cúc hẹp, cầm xoè thành quạt trong một bàn tay được nhiều lá.
• Hai màu đỏ – đen. Đây là hai màu mực dễ in và dễ phân biệt nhất. Màu đỏ còn mang nghĩa may mắn, hợp với không khí đầu năm.
• Chữ là hình. Với người không đọc chữ Hán, chữ trên quân bài được nhận ra như một ký hiệu hình, nhớ bằng mắt. Nhiều đứa trẻ thuộc mặt chữ "tướng", "mã" từ cỗ bài trước khi biết nghĩa.
• Hình vẽ người, ngựa, xe trên một số bộ: nét đơn, mảng màu phẳng, gần với tranh dân gian.

Ngày nay các xưởng in vẫn làm tam cúc bằng giấy bìa hoặc nhựa mỏng, màu in sắc hơn nhưng bố cục về cơ bản vẫn vậy. Một số người sưu tầm giữ những cỗ bài cũ từ giữa thế kỷ 20 như kỷ vật, cạnh tranh Hàng Trống, tranh Đông Hồ.

Tam cúc và pháp luật: ranh giới cần nhớ

Bộ bài tự nó không có lỗi, nhưng cách dùng thì có. Đánh tam cúc ăn tiền, dù vài nghìn đồng giữa người quen trong ngày Tết, vẫn là đánh bạc trái phép. Pháp luật Việt Nam cấm đánh bạc: Bộ luật Hình sự 2015 có Điều 321 về tội đánh bạc, còn những vụ việc chưa tới mức truy cứu hình sự vẫn bị xử phạt hành chính. Mỗi dịp Tết, công an các địa phương đều nhắc lại điều này.

Giữ tam cúc như một nét văn hoá có nghĩa là giữ đúng phần đẹp của nó: cả nhà ngồi cùng nhau, trẻ con học mặt chữ, ông bà kể chuyện ngày xưa. Nhiều gia đình nay chỉ đánh lấy hạt dưa, kẹo, hoặc không đặt gì cả, đúng tinh thần đó.

Góc nhìn hôm nay: giữ một cỗ bài như giữ một món đồ cũ

Tam cúc đang thưa dần. Trẻ con thành phố ít còn thấy cỗ bài này, Tết đã có nhiều thứ khác giành sự chú ý. Nhưng chính vì vậy mà nó thành một hiện vật đáng giữ. Vài việc nhỏ có thể làm:

1. Tìm cỗ bài cũ trong nhà. Ghi lại năm mua, nơi mua nếu ông bà còn nhớ. Một cỗ bài kèm câu chuyện có giá trị hơn nhiều một cỗ bài trơn.
2. So với bàn cờ tướng. Bày 32 quân tam cúc cạnh bàn cờ, đếm từng loại. Trẻ con sẽ thấy ngay vì sao có 5 tốt mà chỉ 1 tướng.
3. Hỏi về từ ngữ. Hỏi người lớn tuổi các cụm từ quen trong lúc chơi xưa, rồi ghi lại. Kho từ ngữ quanh bộ bài dân gian mất nhanh hơn chính bộ bài.
4. Đọc thêm. Các sách về phong tục Tết Bắc Bộ, như "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính, cho bối cảnh sinh hoạt ngày Tết xưa; các bài viết về văn hoá chợ Tết Hà Nội có nhắc hàng bài lá.

Ở các bảo tàng dân tộc học và bảo tàng lịch sử, đồ chơi dân gian ngày Tết đôi khi được trưng bày cùng tranh dân gian và đèn ông sao. Nếu thấy một cỗ bài giấy hẹp, hai màu đỏ đen, hãy nhìn kỹ: rất có thể đó là tam cúc.