Karuta Hyakunin Isshu: bộ bài thơ trăm nhà và môn thi giật bài Nhật Bản

Karuta Hyakunin Isshu là bộ bài thơ của Nhật Bản gồm 200 lá, dựng trên tuyển tập "Ogura Hyakunin Isshu" (Trăm nhà, mỗi nhà một bài) mà Fujiwara no Teika biên soạn vào đầu thế kỷ 13. Một người đọc nửa đầu bài thơ, người dự phải nhanh tay chạm vào lá ghi nửa sau. Từ thú vui ngày Tết trong các gia đình thời Edo, nó trở thành môn thi đấu gọi là kyōgi karuta, có giải danh hiệu tổ chức mỗi tháng Giêng ở đền Ōmi Jingū.

Hyakunin Isshu là tuyển tập gì

"Hyakunin Isshu" nghĩa đen là "trăm người, mỗi người một bài". Bản nổi tiếng nhất, và là bản dùng cho bộ bài, là Ogura Hyakunin Isshu. Người tuyển là Fujiwara no Teika (1162–1241), nhà thơ và nhà phê bình hàng đầu triều Kamakura. Theo nhật ký Meigetsuki của chính Teika, khoảng năm 1235 ông chép các bài thơ lên giấy màu (shikishi) để dán vào cửa trượt trong biệt thự của Utsunomiya Yoritsuna ở vùng Saga, gần núi Ogura phía tây Kyoto. Tên "Ogura" lấy từ ngọn núi đó. Mối liên hệ giữa những tờ shikishi ấy và tuyển tập trăm bài như ngày nay ta biết vẫn còn được giới nghiên cứu bàn thêm.

Một trăm bài trong tuyển đều là waka (về sau quen gọi là tanka), thể thơ năm dòng theo nhịp 5–7–5–7–7 âm tiết. Các bài trải dài khoảng sáu thế kỷ, từ Thiên hoàng Tenji (thế kỷ 7) ở bài số 1 tới Thiên hoàng Juntoku (đầu thế kỷ 13) ở bài số 100. Tác giả có thiên hoàng, hoàng hậu, quý tộc, nữ quan, nhà sư. Chủ đề nhiều nhất là tình yêu, sau đó là bốn mùa, chia ly, du hành.

Đọc vài câu ngắn

Bài số 1, của Thiên hoàng Tenji, mở đầu bằng: "Aki no ta no / kariho no io no / toma wo arami…". Dịch nghĩa: bên ruộng lúa mùa thu, mái lều canh tạm lợp cỏ thưa, nên tay áo ta cứ ướt sương mãi. Một vị vua lại nói bằng giọng người canh ruộng, và đó là lý do bài thơ được đặt đầu tuyển.

Bài số 9, của nữ thi sĩ Ono no Komachi, bắt đầu: "Hana no iro wa / utsurinikeri na…" — sắc hoa đã phai rồi. Câu thơ chơi chữ: "hoa" vừa là hoa anh đào, vừa là nhan sắc người viết; một chữ ở dòng cuối vừa là mưa dầm, vừa là nhìn xa mà nghĩ ngợi. Kiểu chơi chữ này (kakekotoba) có mặt khắp tuyển, khiến dịch ra tiếng nước ngoài luôn phải bỏ mất một nghĩa.

Từ tuyển thơ thành bộ bài

Chữ karuta mượn từ tiếng Bồ Đào Nha carta, nghĩa là lá bài. Người Bồ Đào Nha mang bài lá tới Nhật từ thế kỷ 16. Người Nhật mượn chữ, rồi đem ghép với một thú vui có từ thời Heian: trò ghép đôi vỏ sò (kai-awase), trong đó hai mảnh vỏ sò vẽ hình hoặc ghi thơ phải được ghép lại cho khớp. Từ hai nguồn ấy, sang thời Edo (1603–1868) ra đời uta-garuta, bài thơ, mà phổ biến nhất là bộ dựa trên Hyakunin Isshu.

Một bộ karuta Hyakunin Isshu có hai loại lá:

Cấu trúc đó buộc người chơi phải thuộc thơ. Nghe nửa đầu mà không biết nửa sau thì chẳng biết tìm lá nào. Vì vậy trong nhiều thế hệ, karuta ngày Tết là cách trẻ con Nhật học thuộc thơ cổ mà không thấy như đang học. Đến nay, nhiều trường học ở Nhật vẫn cho học sinh học Hyakunin Isshu và tổ chức thi karuta trong lớp.

Kyōgi karuta: khi bài thơ thành môn thi đấu

Đầu thế kỷ 20, nhà báo Kuroiwa Ruikō cùng những người say mê ở Tokyo thống nhất luật lệ, mở giải đấu năm 1904. Từ đó hình thành kyōgi karuta, karuta thi đấu. Hiệp hội Karuta toàn Nhật Bản được lập vào giữa thế kỷ 20 và quản lý hệ thống đẳng cấp (dan), giải đấu và danh hiệu.

Luật căn bản của một trận đấu đơn:

• Trộn 100 lá giật, mỗi người lấy ngẫu nhiên 25 lá; 50 lá còn lại không dùng tới trong trận đó.
• Mỗi người xếp 25 lá thành ba hàng trong "lãnh thổ" của mình, đối diện nhau.
• Hai người có 15 phút để ghi nhớ vị trí của toàn bộ 50 lá trên chiếu.
• Người đọc mở đầu bằng một bài thơ không nằm trong trăm bài, gọi là jo-ka ("Naniwa zu ni…"), để hai bên bắt nhịp giọng đọc. Sau đó đọc ngẫu nhiên các bài trong 100 bài, kể cả bài có lá không nằm trên chiếu.
• Ai chạm trước vào lá đúng thì lấy lá đó. Lấy được lá bên đối phương thì được chuyển một lá của mình sang phía họ. Ai dọn sạch phía mình trước thì thắng.
• Chạm nhầm lá trong lúc lá đúng không có trên chiếu, hoặc chạm nhầm phía, là phạm lỗi (otetsuki), bị nhận thêm một lá.

Kimariji: vài âm tiết quyết định

Điều làm kyōgi karuta khác hẳn chơi trong nhà là tốc độ. Kỳ thủ không chờ nghe hết dòng đầu. Họ thuộc kimariji, "âm tiết quyết định": số âm tiết đầu ít nhất đủ để phân biệt bài này với mọi bài khác. Có đúng bảy bài chỉ cần nghe một âm tiết là biết, vì không bài nào khác bắt đầu bằng âm đó: mu, su, me, fu, sa, ho, se. Nhiều bài khác cần hai, ba âm, có bài tới sáu âm tiết vì phần mở đầu giống nhau.

Kimariji còn thay đổi ngay trong trận. Khi một bài đã được đọc, các bài có phần mở đầu giống nó sẽ cần ít âm tiết hơn để nhận ra. Kỳ thủ giỏi cập nhật bảng kimariji trong đầu sau mỗi lần đọc, đồng thời nhớ vị trí lá trên chiếu. Một lá có thể bị quét bay khỏi chiếu chỉ sau một phần nhỏ của giây kể từ âm đầu tiên.

Đền Ōmi Jingū và các danh hiệu Meijin, Queen

Giải danh hiệu cao nhất của karuta thi đấu là Meijin (dành cho nam) và Queen (dành cho nữ), tổ chức đầu tháng Giêng hằng năm tại đền Ōmi Jingū ở thành phố Ōtsu, tỉnh Shiga, bên hồ Biwa. Việc chọn nơi này không ngẫu nhiên: đền thờ Thiên hoàng Tenji, tác giả bài thơ số 1 của tuyển. Vì thế Ōmi Jingū được giới karuta xem như thánh địa, và vào dịp đầu năm còn có các giải cho học sinh, người mới.

Người dự giải Meijin, Queen mặc trang phục truyền thống. Trận đấu diễn ra trong im lặng tuyệt đối trừ giọng người đọc. Nhiều trận kéo dài hơn một giờ, và trận chung kết thường đấu nhiều ván.

Chihayafuru và làn sóng mới

Từ năm 2007, bộ truyện tranh Chihayafuru của Suetsugu Yuki, kể về một cô gái mê karuta thi đấu, đưa môn này tới đông đảo người trẻ, sau đó có phim hoạt hình và phim người đóng. Tên truyện lấy từ chữ mở đầu bài số 17 của Ariwara no Narihira: "Chihayaburu / kamiyo mo kikazu / Tatsutagawa…", câu thơ tả lá phong đỏ nhuộm sông Tatsuta. Nhiều câu lạc bộ karuta ở trường học Nhật ghi nhận số thành viên tăng hẳn sau khi truyện nổi tiếng.

Họ hàng của karuta thơ

Karuta thơ tách biệt với chuyện cờ bạc. Nó là một bộ bài học thuộc thơ và rèn phản xạ, được khuyến khích trong trường học. Điều này khác với một số bộ bài khác của Nhật vốn từng gắn với các ván ăn tiền.

Góc nhìn hôm nay: đọc, nghe, tự làm

• Đọc tuyển thơ. Có nhiều bản dịch Hyakunin Isshu ra tiếng Anh có chú thích từng bài, giải nghĩa chữ chơi chữ. Đọc kèm bản phiên âm Latin để nghe nhịp 5–7–5–7–7.
• Ghé Kyoto. Vùng Saga – Arashiyama dưới chân núi Ogura có nơi trưng bày về Hyakunin Isshu, nay nằm trong bảo tàng văn hoá Saga Arashiyama. Nên kiểm tra lịch mở cửa và triển lãm đang có trước khi đi.
• Xem giải đầu năm. Giải Meijin, Queen ở Ōmi Jingū thường được truyền hình và phát trực tuyến tại Nhật.
• Tự làm một bộ. Cách học thơ của người Nhật áp dụng được cho thơ Việt: chép nửa đầu câu ca dao hay câu lục bát lên một thẻ, nửa sau lên thẻ khác, một người đọc, cả nhà tìm. Đây là cách luyện thuộc thơ vui và không tốn gì.