Hanafuda, nghĩa là "bài hoa", là bộ bài 48 lá của Nhật Bản chia thành 12 nhóm theo 12 tháng, mỗi tháng một loài cây hay hoa và 4 lá. Bộ bài không in số, không in chất, mà dùng hình hoa cỏ, chim thú, trăng, mưa để người xem nhận ra tháng. Ngoài chuyện cách dùng, hanafuda là một cuốn lịch mỹ thuật thu nhỏ, gói trong đó những hình ảnh bốn mùa quen thuộc của thơ ca Nhật.
Hanafuda ra đời thế nào
Bài lá tới Nhật theo chân thương nhân và giáo sĩ Bồ Đào Nha giữa thế kỷ 16. Bộ bài châu Âu khi ấy có bốn chất kiểu Latin: tiền, cốc, kiếm, gậy. Người Nhật làm lại bộ bài này trong nước, gọi là tenshō karuta, theo tên niên hiệu Tenshō (1573–1592). Chữ "karuta" chính là chữ carta của tiếng Bồ Đào Nha.
Suốt thời Edo (1603–1868), chính quyền Mạc phủ nhiều lần ra lệnh cấm bài lá vì nạn cờ bạc. Mỗi lần bị cấm, thợ làm bài lại đổi kiểu dáng. Một giả thuyết được nhiều sách nhắc là người ta dần bỏ ký hiệu số và chất, thay bằng hoa cỏ theo mùa, để bộ bài trông như một vật trang trí. Hanafuda với 12 tháng hoa định hình vào khoảng cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19. Chi tiết về từng bước chuyển còn thiếu tư liệu, nên các mốc cụ thể vẫn còn bàn.
Sang thời Minh Trị, việc bán bài lá được nới ra. Năm 1889, Yamauchi Fusajirō mở một xưởng nhỏ ở Kyoto làm hanafuda vẽ tay. Xưởng ấy về sau thành Nintendo, và đến nay công ty vẫn còn sản xuất hanafuda.
Mười hai tháng trên 48 lá
Mỗi tháng có bốn lá, nhưng không phải bốn lá như nhau. Có lá "sáng" (hikari) mang hình đặc biệt như trăng, hạc, phượng; lá có con vật hay đồ vật (tane); lá dải băng thơ (tanzaku); và lá trơn chỉ có cây (kasu). Toàn bộ có 5 lá sáng, 9 lá con vật, 10 lá dải băng và 24 lá trơn.
| Tháng | Cây, hoa | Lá đặc biệt | Hình ảnh gợi gì |
|---|---|---|---|
| 1 | Thông (matsu) | Hạc và mặt trời đỏ | Trường thọ, đầu năm |
| 2 | Mai (ume) | Chim oanh (uguisu) | Chim hót báo xuân trên cành mai |
| 3 | Anh đào (sakura) | Tấm màn hội ngắm hoa | Tiệc ngắm hoa ngoài trời |
| 4 | Tử đằng (fuji) | Chim cu gáy (hototogisu) | Tiếng chim đầu hè |
| 5 | Diên vĩ (ayame) | Cây cầu ván tám nhịp | Cầu Yatsuhashi trong truyện Ise |
| 6 | Mẫu đơn (botan) | Bướm | Hoa vương giả của mùa hè |
| 7 | Cỏ hagi | Lợn rừng | Đồng cỏ cuối hè |
| 8 | Cỏ lau (susuki) | Trăng tròn; đàn ngỗng trời | Đêm ngắm trăng thu |
| 9 | Cúc (kiku) | Chén rượu | Tiết Trùng Cửu, rượu cúc |
| 10 | Phong (momiji) | Con nai | Nai kêu giữa lá phong đỏ |
| 11 | Liễu (yanagi) | Người che ô và con ếch; chim én; tia chớp | Mưa cuối thu |
| 12 | Ngô đồng (kiri) | Chim phượng | Phượng chỉ đậu cành ngô đồng |
Thứ tự cây hoa không trùng hoàn toàn với lịch dương hiện nay, vì nó theo lịch âm cũ và theo quy ước thơ ca nhiều hơn theo thời điểm hoa nở thật. Tháng 11 với cây liễu và mưa là ví dụ rõ: nhiều người Nhật hôm nay cũng thấy lạ, nhưng nó đã thành quy ước.
Đọc hanafuda như đọc thơ
Phần lớn hình ảnh trên hanafuda vay từ kho văn học cổ điển, cái mà người Nhật gọi là hình ảnh theo mùa trong thơ waka và haiku.
Cây cầu tám nhịp tháng Năm
Lá diên vĩ có cây cầu ván gấp khúc gọi là yatsuhashi. Hình ảnh này lấy từ "Ise monogatari" (Truyện Ise), đoạn chàng trai lên đường về phía đông, dừng ở Yatsuhashi bên đầm hoa diên vĩ và làm một bài thơ mà đầu mỗi câu ghép lại thành tên hoa. Người Nhật xưa nhìn lá bài là nhớ tới đoạn truyện ấy.
Nai và lá phong tháng Mười
Lá phong có con nai quay đầu đi. Nai giữa lá phong đỏ là hình ảnh mùa thu cổ điển, có trong bài số 5 của tuyển Hyakunin Isshu: tiếng nai kêu trong núi sâu, giữa lá phong rụng, nghe mà thấm buồn thu. Trong tiếng lóng Nhật hiện đại, chữ shikato (làm ngơ, phớt lờ) thường được giải thích là bắt nguồn từ chính con nai quay đầu trên lá "mười" này.
Người che ô tháng Mười một
Lá sáng của tháng liễu vẽ một người mặc áo quan, che ô, bên chân có con ếch. Người ấy thường được hiểu là nhà thư pháp Ono no Michikaze (thế kỷ 10). Truyện kể rằng có lúc ông chán nản muốn bỏ nghề, rồi thấy một con ếch cứ nhảy mãi để bám lên cành liễu, nhảy hỏng nhiều lần mà vẫn thử tới khi được. Ông xấu hổ và quay lại luyện chữ. Đây là giai thoại dân gian, không phải ghi chép lịch sử, nhưng nó giải thích vì sao lá bài có cả người, ô, ếch và liễu.
Dải băng thơ
Mười lá dải băng có ba màu: đỏ trơn, đỏ có chữ, và xanh. Dải băng đỏ của tháng Một, tháng Hai ghi chữ akayoroshi, còn tháng Ba ghi miyoshino, tên vùng Yoshino nổi tiếng hoa anh đào. Những dải băng này gợi tục treo tờ thơ lên cành cây khi đi ngắm hoa.
Hanafuda như một thiết kế đồ hoạ
Đặt cạnh bộ bài châu Âu, hanafuda có những điểm rất riêng:
- Khổ nhỏ, dày. Lá hanafuda truyền thống nhỏ hơn bài Tây nhiều, làm từ giấy bồi nhiều lớp nên dày và cứng, mặt sau thường để màu đen hoặc đỏ trơn.
- Bảng màu hạn chế. Đỏ, đen, vàng, xanh, nâu, in mảng phẳng, gần với tranh khắc gỗ ukiyo-e.
- Không có chữ số. Người dùng phải học hình để biết tháng. Đây là dấu vết của thời phải "giấu" bộ bài thành vật trang trí.
- Bố cục chừa trống. Nhiều lá trơn chỉ có một nhánh cây trên nền trời đỏ hoặc đen, rất giống cách bố cục của bình phong và quạt Nhật.
Hoạ sĩ, nhà thiết kế ngày nay vẫn hay lấy mô-típ hanafuda cho áo, khăn, đồ gốm. Mười hai tháng hoa cũng là cách dạy trẻ em Nhật về mùa mà không cần lịch.
Họ hàng: hwatu Hàn Quốc và hanafuda ở Hawaii
Hanafuda theo người Nhật ra nước ngoài. Ở Hàn Quốc, bộ bài này được làm lại thành hwatu, lá bằng nhựa dày, màu đậm hơn, vẫn giữ 12 tháng và 48 lá. Ở Hawaii, cộng đồng người Nhật di cư cuối thế kỷ 19 mang theo hanafuda, và nó vẫn còn trong sinh hoạt gia đình người Mỹ gốc Nhật ở đó.
| Hanafuda (Nhật) | Hwatu (Hàn Quốc) | |
|---|---|---|
| Số lá | 48 | 48, thường kèm vài lá phụ |
| Chất liệu | Giấy bồi dày | Phổ biến là nhựa |
| Màu sắc | Mảng phẳng, gần tranh khắc gỗ | Đậm, tương phản mạnh |
| Lá tháng 12 | Ngô đồng và chim phượng | Giữ mô-típ tương tự với biến đổi về nét vẽ |
Bài hoa và chuyện cờ bạc
Không thể nói về hanafuda mà lờ đi lịch sử của nó: bộ bài này từng gắn chặt với các ván ăn tiền, và chính lệnh cấm cờ bạc đã góp phần định hình hình dáng của nó. Bài viết này chỉ bàn mặt văn hoá và mỹ thuật, không bàn cách tính điểm hay cách đánh. Ở Việt Nam, pháp luật cấm đánh bạc trái phép dưới mọi hình thức, theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015 và các quy định xử phạt hành chính. Một bộ hanafuda đẹp hoàn toàn có thể chỉ là món đồ để ngắm, để học về mùa và thơ Nhật.
Góc nhìn hôm nay: ngắm hanafuda ở đâu
- Kyoto. Thành phố của những xưởng bài lá đầu tiên. Ở đây vẫn có cửa hàng truyền thống bán hanafuda in thủ công.
- Bảo tàng bài lá. Nhiều bảo tàng lịch sử ở Nhật và bảo tàng bài lá ở châu Âu có trưng bày tenshō karuta và hanafuda cổ, cho thấy con đường từ bộ bài Bồ Đào Nha tới bài hoa.
- Tự làm lịch 12 tháng. Lấy 12 lá trơn của 12 tháng, đặt cạnh nhau, rồi tìm cây hoa Việt Nam tương ứng cho từng tháng âm lịch: tháng Giêng hoa đào, tháng Ba hoa gạo, tháng Năm hoa sen… Cách này giúp hiểu vì sao người Nhật dùng hoa thay cho số.
- Đọc kèm. Truyện Ise và tuyển Hyakunin Isshu có bản dịch chú thích, giúp đọc ra những câu chuyện đằng sau các lá bài.
Câu hỏi thường gặp
Hanafuda là gì?
Hanafuda là bộ bài hoa của Nhật Bản gồm 48 lá, chia 12 tháng, mỗi tháng một loài cây hoa và 4 lá. Bộ bài không in số mà dùng hình hoa cỏ, chim thú, trăng, mưa để phân biệt tháng.
Bộ hanafuda có bao nhiêu lá và gồm những loại nào?
Bộ hanafuda có 48 lá: 5 lá sáng, 9 lá con vật hay đồ vật, 10 lá dải băng và 24 lá trơn. Mỗi tháng có 4 lá nhưng tỉ lệ các loại khác nhau giữa các tháng.
Nintendo có liên quan gì tới hanafuda?
Nintendo được Yamauchi Fusajirō thành lập năm 1889 ở Kyoto như một xưởng làm hanafuda vẽ tay. Công ty sau này chuyển sang nhiều lĩnh vực khác nhưng vẫn còn sản xuất hanafuda.
Người che ô trên lá bài tháng 11 là ai?
Hình người che ô bên con ếch thường được hiểu là nhà thư pháp Ono no Michikaze. Giai thoại kể ông thấy con ếch kiên nhẫn nhảy tới cành liễu nên quay lại luyện chữ. Đây là truyện dân gian, không phải ghi chép lịch sử.
Hanafuda và hwatu khác nhau thế nào?
Hwatu là phiên bản Hàn Quốc của hanafuda, giữ 48 lá và 12 tháng nhưng thường làm bằng nhựa, màu đậm hơn và có thể kèm lá phụ. Hanafuda Nhật in trên giấy bồi dày, màu mảng phẳng gần tranh khắc gỗ.
