Ganjifa: bộ bài tròn vẽ tay của Ấn Độ từ triều Mughal tới Sawantwadi

Ganjifa là bộ bài tròn vẽ tay của Ấn Độ, du nhập cùng triều Mughal từ thế kỷ 16 và về sau được người Ấn biến thành những bộ bài kể chuyện thần Vishnu với 120 lá. Mỗi lá là một tác phẩm nhỏ: nền giấy hoặc vải bồi cứng, vẽ màu bằng tay, phủ sơn bóng. Ngày nay ganjifa ít người dùng để đánh, nhưng vẫn được nghệ nhân ở Sawantwadi, Odisha, Bishnupur gìn giữ như một nghề thủ công quý.

Cái tên ganjifa từ đâu ra

Chữ ganjifa đến từ tiếng Ba Tư ganjifeh, chỉ bài lá. Gốc xa hơn của chữ này còn được bàn, có giả thuyết nối nó với từ chỉ bài lá trong tiếng Trung, nhưng chưa có kết luận chắc. Điều rõ hơn là bài lá đã có mặt ở thế giới Ba Tư và vùng Trung Á trước khi người Mughal vào Ấn Độ năm 1526.

Babur, người lập ra triều Mughal, để lại hồi ký Baburnama. Một đoạn trong đó nhắc tới ganjifa như một món quà được gửi đi, và đoạn này thường được các nhà nghiên cứu bài lá dẫn ra như ghi chép sớm về ganjifa ở tiểu lục địa Ấn Độ. Sang thời các hoàng đế kế tiếp, ganjifa thành thú tiêu khiển của triều đình, và những bộ bài sang trọng được làm bằng ngà, đồi mồi, xà cừ, khảm vàng bạc.

Ganjifa Mughal: 8 chất, 96 lá

Dạng cổ nhất được biết rõ là ganjifa kiểu Mughal, gồm 96 lá chia 8 chất (người Ấn gọi là rang, nghĩa là "màu"), mỗi chất 12 lá. Trong 12 lá có 10 lá số và 2 lá hình: vua (shah) và quan đại thần (wazir). Lá vua thường vẽ một người ngồi trên ngai, có lọng; lá đại thần vẽ người cưỡi ngựa.

Nhìn vào tám chất này, ta thấy gần như một bức tranh bộ máy triều Mughal: vua, kho bạc, quân đội, văn thư, nhạc công, thương nhân. Cách đọc nghĩa từng chất có khác nhau đôi chút giữa các tài liệu, vì tên gọi đã đổi qua nhiều thế kỷ.

Dashavatara: khi bộ bài kể chuyện thần Vishnu

Khi ganjifa lan ra các vùng theo Ấn Độ giáo, nghệ nhân thay bộ máy triều đình bằng thần thoại. Bộ phổ biến nhất là Dashavatara ganjifa, dựa trên mười hoá thân (avatar) của thần Vishnu. Bộ này có 10 chất, mỗi chất 12 lá, tổng cộng 120 lá. Lá vua của mỗi chất vẽ chính vị hoá thân ấy, lá thứ hai vẽ một nhân vật phụ.

1. Matsya – cá, cứu thế gian khỏi đại hồng thuỷ
2. Kurma – rùa, đỡ núi khi các thần khuấy biển sữa
3. Varaha – lợn rừng, nâng Trái Đất lên khỏi biển
4. Narasimha – nửa người nửa sư tử
5. Vamana – người lùn, ba bước chân đo trời đất
6. Parashurama – người cầm rìu
7. Rama – nhân vật chính của sử thi Ramayana
8. Krishna – có nơi thay bằng Balarama
9. Buddha – có nơi thay bằng Jagannath, nhất là ở Odisha
10. Kalki – hoá thân sẽ tới cuối thời đại, cưỡi ngựa trắng

Ký hiệu chất cũng theo thần thoại: một con cá, một con rùa, một con lợn rừng, một cái rìu, một cây cung… vẽ lặp lại từ 1 đến 10 lần trên lá số. Với người biết thần thoại Ấn, cầm bộ bài là như cầm một bộ truyện tranh tròn.

Ngoài Dashavatara còn nhiều bộ khác: có bộ theo Ramayana, có bộ mười tám chất hay hơn nữa. Ở Mysore thế kỷ 19, vua Krishnaraja Wodeyar III được biết đến là người say mê ganjifa, cho vẽ nhiều bộ bài mới rất phức tạp, có bộ lấy chủ đề từ thần thoại, thiên văn. Đây là lý do "ganjifa Mysore" thành một dòng riêng trong giới sưu tầm.

Lá bài tròn được làm thế nào

Hầu hết ganjifa có hình tròn, đường kính thường chừng 5 đến 12 cm tuỳ vùng và tuỳ bộ. Cách làm truyền thống, theo mô tả của các nghệ nhân, gồm những bước chính:

1. Làm cốt. Dán chồng nhiều lớp vải hoặc giấy bằng hồ (thường làm từ bột hạt me), phơi khô cho cứng.
2. Phủ nền. Quét lớp bột phấn trộn keo cho mặt lá phẳng, mài nhẵn.
3. Cắt tròn. Dùng khuôn hoặc com-pa cắt thành từng lá.
4. Vẽ. Vẽ nền màu cho từng chất, rồi vẽ hình bằng bút lông rất mảnh, màu từ khoáng và thực vật trong cách làm cổ.
5. Phủ bóng. Quét lớp sơn bóng (lacquer) để bảo vệ hình vẽ.

Một bộ 120 lá làm thủ công có thể mất nhiều tuần, thậm chí vài tháng. Đó là lý do ganjifa hiện nay chủ yếu được mua làm đồ lưu niệm, đồ trưng bày, quà tặng.

Ba trung tâm còn giữ nghề

Ở Sawantwadi, nghề làm ganjifa từng gần như tắt, rồi được gia đình hoàng tộc địa phương đứng ra bảo trợ, mở xưởng trong khuôn viên cung điện để truyền nghề. Ở Odisha, ganjapa sống cùng truyền thống tranh pattachitra phục vụ đền Jagannath ở Puri; vì vậy trong bộ Dashavatara của Odisha, chất thứ chín thường là Jagannath thay cho Buddha.

Ganjifa là bài để làm gì

Ganjifa thuộc họ bài "ăn nước": mỗi người đặt một lá xuống, lá mạnh nhất thắng nước đó. Một điểm khác bài châu Âu là thứ tự lá số trong một số chất bị đảo ngược, lá nhỏ lại mạnh hơn. Bài viết này không đi vào luật, vì chính ở Ấn Độ hiện nay số người còn biết đánh ganjifa rất ít, và giá trị của nó giờ nằm ở mỹ thuật nhiều hơn.

Ganjifa không mang tiếng gắn với cờ bạc như một số bộ bài khác, nhưng cũng như mọi bộ bài, nó có thể bị dùng để sát phạt. Ở Việt Nam, đánh bạc trái phép dưới bất kỳ hình thức nào đều bị pháp luật cấm, theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015 và các quy định xử phạt hành chính.

Góc nhìn hôm nay: xem và hiểu ganjifa

• Bảo tàng. Nhiều bảo tàng lớn ở Anh và các bảo tàng bài lá ở châu Âu có giữ ganjifa Mughal và Dashavatara. Ở Ấn Độ, các bảo tàng nghệ thuật và thủ công ở các thành phố lớn thường có trưng bày, kể cả bộ bài Mysore.
• Làng nghề. Raghurajpur ở Odisha là làng nghệ nhân mở cửa cho khách, có thể thấy tận mắt cách làm ganjapa cùng tranh pattachitra.
• Đọc kèm. Đọc các bản kể ngắn về mười hoá thân của Vishnu trước khi xem bộ Dashavatara, sẽ đoán được hình trên từng lá.
• Thử so sánh. Đặt bộ ganjifa 8 chất Mughal cạnh bộ bài Tây 4 chất. Bài châu Âu bỏ dần ý "bộ máy triều đình" để chỉ còn ký hiệu trừu tượng, còn ganjifa giữ nguyên câu chuyện trên từng lá. Đó là hai lối nghĩ khác nhau về việc một lá bài nên "nói" bao nhiêu.