Bài chất Đức là bộ bài dùng bốn chất tim (Herz), lá (Grün hoặc Laub), chuông (Schellen) và quả sồi (Eichel), hình thành ở các vùng nói tiếng Đức vào thế kỷ 15. Hàng hình gồm vua, Ober và Unter, không có quân hoàng hậu. Ngày nay bộ bài này vẫn thống trị ở Bavaria, Saxony, Thuringia, Áo và nhiều nước Trung Âu, trong đó có bộ bài "Tell" của Hungary vẽ nhân vật trong vở kịch về William Tell, và lối đánh Skat ở Altenburg đã được ghi vào danh mục di sản phi vật thể của Đức.
Thế kỷ 15: những bộ bài thử nghiệm của nước Đức
Bài lá vào các thành phố nói tiếng Đức cuối thế kỷ 14, có lẽ từ Ý, mang theo chất Latin: tiền, cốc, kiếm, gậy. Nhưng thợ làm bài Đức thế kỷ 15 rất thích thử nghiệm. Những bộ bài còn sót lại cho thấy đủ loại chất khác nhau:
- Bộ bài Stuttgart (khoảng năm 1430), nay ở Bảo tàng Landesmuseum Württemberg, dùng chất chim ưng, chó săn, hươu và vịt, vẽ tay trên nền vàng. Đây là một trong những bộ bài châu Âu cổ nhất còn gần đủ.
- Bộ bài săn Ambras (khoảng giữa thế kỷ 15), nay ở Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna, cũng dùng chủ đề săn bắn với chim ưng, chó, mồi nhử.
- "Bậc thầy bài lá" (Meister der Spielkarten), một thợ khắc chưa rõ tên ở vùng thượng sông Rhine, khắc bài trên đồng vào khoảng thập niên 1430 – 1440, với chất hoa, chim, thú dữ, người rừng. Ông được xem là một trong những người khắc đồng sớm nhất châu Âu.
Những bộ bài này đắt, vẽ tay hoặc khắc đồng, dành cho quý tộc. Bài cho dân thường in bằng mộc bản, tô màu qua giấy khuôn. Dần dần, qua thế kỷ 15, bốn chất tim, lá, chuông, quả sồi trở thành chuẩn chung, dễ khắc, dễ in.
Bốn chất Đức và ý nghĩa
| Chất | Tên Đức | Gần với bài Pháp | Màu thường thấy |
|---|---|---|---|
| Tim | Herz, Rot | Cơ | Đỏ |
| Lá | Grün, Laub, Blatt | Bích | Xanh lá |
| Chuông | Schellen | Rô | Vàng |
| Quả sồi | Eichel | Chuồn | Nâu, vàng nâu |
Có nhiều cách giải thích bốn chất này "tượng trưng" cho tầng lớp nào: tim là tăng lữ, lá là thị dân, chuông là quý tộc, quả sồi là nông dân. Cách giải thích ấy hay gặp trong sách phổ thông, nhưng không có văn bản thế kỷ 15 nào chứng minh. Nên xem nó là lời diễn giải về sau. Điều chắc hơn là chuông lục lạc là món trang sức quen của giới quý tộc thời đó, gắn lên áo, lên dây cương ngựa chim ưng.
Chất Pháp (cơ, rô, chuồn, bích) ra đời ở Pháp cuối thế kỷ 15, rất có thể là đơn giản hoá từ chính chất Đức: tim giữ nguyên, lá thành bích, quả sồi thành chuồn, chuông thành rô. Hình dạng đơn giản giúp in bằng giấy khuôn rẻ hơn, và đó là một lý do chất Pháp lan rộng nhanh.
Hàng hình không có hoàng hậu
Mỗi chất trong bộ bài Đức có các lá:
- Daus: lá cao nhất, thường gọi là "Ass" nhưng gốc là lá số 2. Lá này thường vẽ trang trí công phu, có khi kèm hình ảnh hoặc tên nhà in.
- König: vua, ngồi hoặc cưỡi ngựa.
- Ober: quan hầu bậc trên, ký hiệu chất đặt ở phía trên.
- Unter: quan hầu bậc dưới, ký hiệu chất đặt ở phía dưới.
- Lá số: 10, 9, 8, 7, và 6 trong bộ 36 lá. Bộ phổ biến nhất hiện nay có 32 lá.
Ober và Unter là hai quân "người hầu", phân biệt nhau đúng bằng vị trí ký hiệu chất: ở trên hay ở dưới. Đây là một ý đồ hoạ rất gọn, và nó giải thích tên gọi. Không có quân hoàng hậu cũng là đặc điểm chung với bài Thuỵ Sĩ và bài Latin, chỉ bài Pháp mới đưa hoàng hậu vào.
Bộ bài Tell của Hungary
Bộ bài chất Đức nổi tiếng nhất Trung Âu không ra đời ở Đức mà ở Hungary. Khoảng năm 1835, thợ in bài József Schneider ở Pest cho ra một mẫu bài mới, lấy nhân vật từ vở kịch "Wilhelm Tell" (1804) của nhà thơ Đức Friedrich Schiller. Các lá Ober và Unter vẽ nhân vật trong vở: William Tell, viên quan cai trị Gessler, Walter Fürst, Stauffacher và những người khác trong cuộc nổi dậy của các bang Thuỵ Sĩ.
Bốn lá Daus vẽ bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông, mỗi mùa một cảnh và một hình người. Thiết kế này rất được ưa chuộng, lan khắp đế quốc Áo – Hung và còn dùng tới nay ở Hungary, Áo, Séc, Slovakia, Croatia, Slovenia, Romania và các vùng lân cận.
Vì sao một thợ in ở Pest lại chọn câu chuyện người Thuỵ Sĩ chống lại quan cai trị nhà Habsburg? Có ý kiến cho rằng đó là cách kín đáo bày tỏ tinh thần dân tộc Hungary trong thời bị kiểm duyệt; cũng có ý kiến cho rằng đơn giản vì vở kịch của Schiller rất nổi tiếng khi ấy. Không có tài liệu nào ghi lời giải thích của chính Schneider, nên câu hỏi vẫn để ngỏ.
Altenburg, Skat và di sản phi vật thể
Thành phố Altenburg ở bang Thuringia được gọi là "thành phố Skat". Skat, lối đánh ba người phổ biến nhất nước Đức, hình thành ở đây vào khoảng thập niên 1810, trong một nhóm người chơi bài thường xuyên gặp nhau, kết hợp các yếu tố từ những lối đánh cũ hơn. Một nét đặc trưng của Skat: bốn quân Unter (gọi là Wenzel hoặc Bube) là bốn lá chủ mạnh nhất, giống tinh thần nâng quân J lên đầu của họ Jass ở Thuỵ Sĩ.
Altenburg có những dấu ấn rất riêng:
- Đài phun nước Skat (Skatbrunnen), dựng năm 1903, có tượng đồng bốn quân Wenzel đánh nhau. Theo một tập tục địa phương, người ta nhúng bộ bài mới vào nước đài phun như để "làm phép" cho nó.
- Toà án Skat (Skatgericht), cơ quan của giới Skat, giải đáp tranh chấp về luật, đặt ở Altenburg.
- Bảo tàng lâu đài và bài lá trong lâu đài Altenburg, giữ một bộ sưu tập bài lá lớn và kể lịch sử nghề in bài của thành phố, nơi có xưởng in bài hoạt động từ thế kỷ 19.
Năm 2016, văn hoá Skat được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia của Đức. Hồ sơ nhấn mạnh tính cộng đồng: câu lạc bộ, giải đấu, ngôn ngữ riêng, tình bạn quanh bàn, chứ không phải thắng thua.
Nước Đức hai bộ bài
Như Thuỵ Sĩ, nước Đức cũng chia đôi: miền nam và miền đông (Bavaria, Saxony, Thuringia) chuộng bài chất Đức, miền bắc và miền tây chuộng bài chất Pháp. Để người hai miền ngồi chung bàn, các giải Skat dùng bộ bài lai: ký hiệu chất Pháp nhưng tô màu theo bài Đức, tức bích màu xanh lá, rô màu vàng, cơ đỏ, chuồn đen. Ở Bavaria, lối đánh Schafkopf với bộ bài chất Đức 32 lá là nét sinh hoạt quán bia quen thuộc.
Bài lá và luật pháp
Skat, Schafkopf hay các lối đánh với bài Tell đều có thể được dùng để ăn tiền, và chính quyền châu Âu xưa từng nhiều lần ra lệnh hạn chế bài lá. Bài viết này chỉ bàn bài chất Đức như di sản và nghệ thuật. Ở Việt Nam, mọi hình thức đánh bạc trái phép đều bị pháp luật cấm, theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015 và các quy định xử phạt hành chính.
Góc nhìn hôm nay: xem bài Đức ở đâu
- Bảo tàng Bài lá Đức (Deutsches Spielkarten-Museum) ở Leinfelden-Echterdingen gần Stuttgart, một chi nhánh của Landesmuseum Württemberg, có một trong những bộ sưu tập bài lá lớn nhất thế giới.
- Altenburg: đài phun nước Skat, lâu đài và bảo tàng bài lá, có thể đi trong một ngày.
- Vienna: Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật giữ bộ bài săn Ambras, một kiệt tác vẽ tay thời trung cổ.
- Tự quan sát: mua một bộ bài Tell giá rẻ (bán khắp Trung Âu), xếp bốn lá Daus theo thứ tự xuân – hạ – thu – đông, rồi đọc tóm tắt vở kịch của Schiller để nhận mặt nhân vật trên các lá Ober, Unter.
Câu hỏi thường gặp
Bốn chất của bài Đức là gì?
Bài chất Đức có bốn chất: tim (Herz), lá (Grün hoặc Laub), chuông (Schellen) và quả sồi (Eichel). Bốn chất này thành chuẩn chung ở các vùng nói tiếng Đức vào thế kỷ 15.
Ober và Unter trong bài Đức là gì?
Ober và Unter là hai quân hình đứng dưới vua, tương tự hai bậc người hầu. Ober có ký hiệu chất ở phía trên, Unter có ký hiệu chất ở phía dưới. Bài Đức không có quân hoàng hậu.
Bộ bài Tell của Hungary là gì?
Bộ bài Tell ra đời khoảng năm 1835 ở Pest, do József Schneider in. Các quân Ober, Unter vẽ nhân vật trong vở kịch "Wilhelm Tell" của Schiller, bốn lá Daus vẽ bốn mùa. Bộ này phổ biến khắp Trung Âu tới nay.
Skat ra đời ở đâu?
Skat hình thành ở Altenburg, bang Thuringia, vào khoảng thập niên 1810. Thành phố có đài phun nước Skat, toà án Skat và bảo tàng bài lá. Văn hoá Skat được đưa vào danh mục di sản phi vật thể quốc gia của Đức năm 2016.
Bài chất Đức khác bài chất Pháp thế nào?
Bài Đức dùng tim, lá, chuông, quả sồi, hàng hình gồm vua, Ober, Unter. Bài Pháp dùng cơ, rô, chuồn, bích, hàng hình gồm K, Q, J. Chất Pháp nhiều khả năng là bản đơn giản hoá từ chất Đức cuối thế kỷ 15.
