Tranh Ngũ hổ Hàng Trống: năm ông hổ canh giữ trong tranh thờ Việt

Tranh Ngũ hổ là bức tranh thờ vẽ năm con hổ năm màu, ứng với năm phương và ngũ hành, nổi tiếng nhất là bản của dòng tranh Hàng Trống ở Hà Nội. Tranh được treo ở ban thờ dưới của các đền, phủ thờ Mẫu và trong nhà một số gia đình, với niềm tin năm ông hổ canh giữ chốn thờ, xua điều dữ. Ngày nay, cùng với các tranh thờ khác, nó được nhìn như một hiện vật nghệ thuật dân gian quý, lưu giữ trong bảo tàng và trong tay vài nghệ nhân còn theo nghề.

Hai nhánh của tranh Hàng Trống: tranh Tết và tranh thờ

Tranh Hàng Trống mang tên phố Hàng Trống ở trung tâm Hà Nội, nơi xưa kia tập trung các nhà làm tranh, cùng với mấy phố quanh đó. Khác tranh Đông Hồ in màu hoàn toàn bằng ván khắc, tranh Hàng Trống chỉ in nét bằng ván rồi tô màu bằng bút lông, nên nét mềm, màu chuyển sắc, gần với tranh vẽ của giới thị dân.

Tranh Hàng Trống chia thành hai dòng lớn. Dòng tranh Tết gồm các bức treo chơi dịp năm mới như tranh tố nữ, cá chép, bốn mùa. Dòng tranh thờ phục vụ ban thờ của đền, phủ, điện và tư gia, vẽ các vị thánh, Mẫu, quan, và các vị thần canh giữ. Tranh thờ thường khổ lớn, màu đậm, bố cục đối xứng, trang nghiêm. Ngũ hổ là bức tiêu biểu nhất của dòng này.

Năm ông hổ, năm màu, năm phương

Ngũ hổ là năm con hổ, mỗi con một màu, ứng với một phương và một hành trong ngũ hành. Đây là cách người xưa đặt hình tượng con vật vào một hệ thống vũ trụ quen thuộc:

Trong tranh Ngũ hổ Hàng Trống, hoàng hổ thường to nhất, ngồi chính giữa, mặt quay ra nhìn thẳng người xem. Bốn hổ kia bố trí quanh, mỗi con một tư thế. Mắt hổ to tròn, râu dựng, đuôi uốn, móng vuốt rõ, nhưng nhìn kỹ thường thấy vẻ hiền và vui hơn là dữ tợn. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật nhận xét chính sự pha trộn giữa uy nghi và ngộ nghĩnh ấy làm nên duyên của hổ trong tranh dân gian Việt.

Cách xếp màu theo ngũ hành cho thấy tranh thờ không chỉ là hình ảnh mà là một "sơ đồ" thu nhỏ: năm phương được canh giữ đủ, không phương nào trống. Ý niệm canh giữ đủ bốn phương cộng trung tâm cũng là ý niệm đứng sau nhiều bố cục kiến trúc và nghi lễ Đông Á.

Ông Hổ trong điện thờ Mẫu

Để hiểu tranh Ngũ hổ, cần nhìn nó trong không gian thờ. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, điện thờ có nhiều tầng: các Mẫu ở trên cao, rồi các quan, các ông hoàng, các cô, các cậu. Ở dưới gầm ban thờ, gần mặt đất, là nơi thờ Quan Ngũ hổ hay "ông Hổ", thường có tượng hổ hoặc tranh Ngũ hổ, đôi khi kèm thờ ông Lốt, tức rắn thần.

Người ta hiểu ông Hổ là vị thần canh giữ điện thờ, trấn giữ năm phương, ngăn tà ma quấy nhiễu. Vị trí ở tầng thấp nhất không có nghĩa là bị coi nhẹ, mà là vị trí của người gác cổng, gần với đất, với rừng núi, nơi hổ ngự trị. Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016, và tranh, tượng ông Hổ là một phần của không gian vật chất của tín ngưỡng ấy.

Vì sao lại là hổ

Người Việt xưa sống gần rừng, hổ là con vật vừa đáng sợ vừa đáng kính. Trong dân gian, người ta kiêng gọi thẳng tên mà gọi là "ông", "ông ba mươi", "chúa sơn lâm". Từ chỗ sợ, con người chuyển sang mời chính con vật đáng sợ ấy về canh giữ cho mình. Đây là một mô hình rất phổ biến trong bùa hộ mệnh khắp thế giới: lấy cái mạnh, cái dữ làm lá chắn cho mình, giống như người Hy Lạp khắc đầu Gorgon lên khiên hay người Nhật đặt cặp komainu trước cổng đền.

Hổ phù và những hình bảo hộ khác

Ngoài tranh, hình tượng canh giữ còn có mặt khắp kiến trúc đình chùa Việt. Hình hổ phù, khuôn mặt thú dữ trợn mắt, nhe răng, đôi khi ngậm chữ Thọ hay vầng nhật nguyệt, được chạm trên bờ nóc, cổng, trán cửa, bệ thờ. Tên gọi là "hổ" nhưng hình dáng thường là một mặt thú cách điệu, mang chức năng trấn giữ lối vào. Nhiều nhà nghiên cứu liên hệ nó với mô típ mặt thú canh cửa có mặt rộng khắp châu Á.

Trong tranh dân gian, các nhân vật có chức năng bảo hộ cũng xuất hiện ở tranh môn thần dán cửa dịp Tết, một tục có ở nhiều nước Đông Á, và ở hình tượng gà trống trong tranh Tết, con vật gáy gọi mặt trời, xua bóng tối. Mỗi hình tượng một kiểu, nhưng cùng ý: đặt ở ranh giới (cửa, gầm ban thờ, mái nhà) để canh giữ chỗ quan trọng bên trong.

Tranh thờ như một tác phẩm nghệ thuật

Từ thế kỷ 20, khi nhu cầu tranh thờ giảm, dòng tranh Hàng Trống thu hẹp rất nhiều. Phố Hàng Trống ngày nay buôn bán đủ thứ, chỉ còn rất ít người làm tranh. Nghệ nhân Lê Đình Nghiên được biết đến trong nhiều thập kỷ như một người gìn giữ kỹ thuật và mẫu tranh Hàng Trống cổ, trong đó có các bức tranh thờ. Một số họa sĩ trẻ và các dự án phục dựng cũng làm lại tranh theo bản cũ.

Khi rời ban thờ để vào bảo tàng, tranh Ngũ hổ đổi vai: từ vật thờ thành tác phẩm nghệ thuật, tư liệu dân tộc học. Người xem trong bảo tàng có thể chú ý:

• Nét in và nét tô: nét viền đen đều nhau là phần in từ ván khắc; phần màu loang, chuyển đậm nhạt là phần tô tay.
• Bố cục đối xứng: hoàng hổ giữa, bốn hổ cân hai bên, mây và núi đá lấp chỗ trống.
• Màu sắc: năm màu ngũ hành phải đủ; màu nền và màu hổ cho biết bản tranh cũ hay mới, vì tranh cũ dùng màu tự nhiên, tranh mới hay dùng phẩm màu công nghiệp.
• Chữ Hán trên tranh: một số bản có chữ đề, có thể là tên các vị hổ hoặc câu đề tặng.

Xem tranh thờ và hình bảo hộ ở đâu

• Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội): khu tranh dân gian có tranh Hàng Trống và Đông Hồ, gồm cả tranh thờ.
• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội): có không gian về tín ngưỡng, nghi lễ của người Việt và tranh thờ của một số dân tộc thiểu số, như tranh thờ người Dao.
• Các đền, phủ thờ Mẫu như phủ Tây Hồ ở Hà Nội hay quần thể Phủ Dầy ở Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình): nhìn xuống gầm ban thờ để thấy ban ông Hổ. Khi vào, hãy giữ trang phục và cử chỉ trang nghiêm, hỏi trước khi chụp ảnh.
• Làng tranh Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh): không phải nơi làm tranh Hàng Trống, nhưng là nơi so sánh trực tiếp hai lối tranh dân gian.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các sách nghiên cứu tranh dân gian Việt Nam của Viện Mỹ thuật, và sách về tín ngưỡng thờ Mẫu của nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh, người có nhiều công trình về điện thần Tứ phủ. Đọc hai mảng ấy cạnh nhau, bức tranh năm ông hổ sẽ hiện ra trọn vẹn hơn: vừa là tác phẩm, vừa là một mảnh của cả một thế giới tín ngưỡng.