Trong bài thơ Vafþrúðnismál của Edda thơ, thần Odin cải trang thành một lữ khách tên Gagnráðr, tới nhà người khổng lồ thông thái Vafþrúðnir và thách đấu hỏi đáp về chuyện trời đất, với điều kiện ai thua mất đầu. Hai bên hỏi qua hỏi lại về nguồn gốc thế giới cho tới ngày tận thế Ragnarök. Odin thắng bằng câu hỏi cuối cùng mà chỉ ông mới biết lời đáp: ông đã thì thầm gì vào tai con trai Baldr trước khi đặt lên giàn thiêu.
Bài thơ nằm ở đâu
Vafþrúðnismál ("Lời của Vafþrúðnir") là một trong các bài thơ thần thoại của Edda thơ, tập thơ Bắc Âu cổ được chép chủ yếu trong bản thảo Codex Regius, viết ở Iceland khoảng nửa sau thế kỷ 13. Bản thảo này nay ở Viện Árni Magnússon tại Reykjavík. Bài thơ còn có một phần trong một bản thảo khác (AM 748 I a 4to). Bản thân các bài thơ có thể cổ hơn bản chép nhiều, nhưng tuổi chính xác của từng bài vẫn là chuyện học giới tranh luận.
Snorri Sturluson rõ ràng biết bài thơ này: trong Edda văn xuôi, ông trích nhiều khổ Vafþrúðnismál để kể chuyện tạo dựng thế giới. Nghĩa là một phần lớn những gì chúng ta biết về vũ trụ luận Bắc Âu đến từ chính cuộc đấu trí này.
Bài thơ viết hoàn toàn bằng lời thoại, theo thể ljóðaháttr, thể thơ hay dùng cho lời răn và đối đáp. Không có người kể chuyện, chỉ có tiếng nói của các nhân vật.
Frigg can ngăn, Odin vẫn đi
Bài thơ mở bằng cuộc trò chuyện giữa Odin và vợ là Frigg. Odin nói muốn đi thử sức hiểu biết với Vafþrúðnir, người khổng lồ nổi tiếng thông thái. Frigg khuyên ông ở nhà, vì bà biết không người khổng lồ nào mạnh bằng gã. Odin đáp rằng ông đã đi nhiều, đã thử nhiều, và muốn biết sảnh của Vafþrúðnir ra sao. Frigg đành chúc ông đi an toàn và đủ trí khôn.
Chi tiết này quan trọng: Odin là vị thần khát hiểu biết tới mức chấp nhận đặt cược mạng sống. Các truyện khác kể ông đổi một con mắt lấy một ngụm nước giếng Mímir và tự treo mình trên cây Yggdrasill để học chữ rune. Cuộc đấu với Vafþrúðnir cùng một tinh thần ấy.
Luật đấu: đầu đặt làm cược
Odin tới sảnh, xưng tên Gagnráðr (tên này thường được hiểu là "người khuyên ngược" hoặc "người cho lời khuyên chiến thắng"). Vafþrúðnir hỏi ông là ai mà dám vào, và báo trước: khách sẽ không ra khỏi đây nếu không giỏi hơn chủ.
Cuộc đấu chia hai lượt rõ ràng:
- Lượt một: chủ hỏi, khách đứng. Odin đứng giữa sàn, Vafþrúðnir hỏi bốn câu để thử. Odin đáp đúng cả bốn.
- Lượt hai: khách ngồi, khách hỏi. Vafþrúðnir mời khách ngồi và chính thức đặt cược: hai bên đánh cược bằng đầu mình.
Bốn câu của Vafþrúðnir
| Câu hỏi | Lời đáp của Odin |
|---|---|
| Con ngựa nào kéo ngày tới cho loài người? | Skinfaxi, "bờm sáng", bờm của nó toả sáng |
| Con ngựa nào kéo đêm tới? | Hrímfaxi, "bờm sương giá", mỗi sáng nhỏ bọt từ hàm xuống thành sương |
| Con sông nào chia đất thần linh với đất người khổng lồ? | Sông Ifingr, không bao giờ đóng băng |
| Cánh đồng nào là nơi thần và lửa của Surtr gặp nhau trong trận cuối? | Vígríðr, rộng một trăm dặm mỗi chiều |
Lượt của Odin: từ thuở tạo dựng tới ngày tận thế
Đến lượt mình, Odin hỏi nhiều câu, xếp theo một trật tự rất có chủ ý: đi từ thuở khai thiên lập địa, qua trật tự hiện tại của vũ trụ, tới tận ngày tận thế và thế giới sau đó. Đọc lần lượt các câu hỏi chẳng khác gì đọc một bản tóm tắt vũ trụ luận Bắc Âu.
- Trời đất từ đâu ra: từ thân thể người khổng lồ nguyên thuỷ Ymir; đất từ thịt, núi từ xương, trời từ sọ, biển từ máu.
- Mặt Trăng và Mặt Trời: cha của chúng là Mundilfari, chúng đi vòng trời mỗi ngày để người đếm năm.
- Ngày và đêm, mùa đông và mùa hạ: mỗi thứ có cha mẹ riêng trong phả hệ thần thoại.
- Người khổng lồ già nhất: Bergelmir, và kỷ niệm sớm nhất của Vafþrúðnir là khi Bergelmir được đặt trên một cái cối xay hay chiếc thuyền (chữ lúðr còn bàn cãi về nghĩa).
- Gió từ đâu: từ đôi cánh của người khổng lồ đội lốt đại bàng Hræsvelgr ở tận cùng trời.
- Thần Njörðr từ đâu tới với các thần Æsir, và sẽ về đâu khi thế giới tận.
- Các chiến binh trong Valhöll làm gì mỗi ngày.
- Ai sống sót qua mùa đông Fimbulvetr: hai người Líf và Lífþrasir, trốn trong rừng Hoddmímir, sống bằng sương sớm.
- Mặt Trời mới: Mặt Trời sẽ sinh một cô con gái trước khi bị sói nuốt, và con gái ấy sẽ đi trên đường của mẹ.
- Ai cai quản sau Ragnarök: các con của Odin là Víðarr, Váli, các con của Thor là Móði, Magni, giữ búa Mjölnir.
- Odin sẽ chết thế nào: con sói Fenrir sẽ nuốt "cha của các thần", và Víðarr sẽ báo thù.
Vafþrúðnir trả lời đúng tất cả. Đến đây khán giả hiểu: ông khổng lồ biết cả cái chết của Odin, nhưng vẫn chưa biết người đang hỏi mình là Odin.
Câu hỏi cuối cùng
Odin đặt câu hỏi chót: Odin đã nói gì vào tai con trai mình trước khi Baldr được đặt lên giàn thiêu?
Không ai ngoài Odin biết lời đáp. Vafþrúðnir nhận ra ngay người khách là ai. Ông thừa nhận mình đã đấu trí với người thông thái nhất mọi thời, và rằng chính ông đã tự nói ra số phận của mình. Bài thơ dừng ở đó, không kể tiếp chuyện cái đầu bị cược. Nội dung lời thì thầm vào tai Baldr thì không văn bản Bắc Âu nào tiết lộ; nó là một trong những bí ẩn nổi tiếng nhất của thần thoại này, và học giới chỉ có thể đoán.
Thắng như vậy có công bằng không
Nhiều độc giả thấy Odin "chơi xấu": câu hỏi cuối không phải hiểu biết chung mà là bí mật riêng. Nhưng trong truyền thống đấu đố Bắc Âu, đây lại là chiêu quen thuộc. Trong Saga Hervarar, Odin cải dạng thành Gestumblindi, đố vua Heiðrekr cả loạt câu đố, rồi kết thúc bằng đúng câu hỏi về lời thì thầm vào tai Baldr. Vua nhận ra người đố là Odin. Rõ ràng người nghe thời ấy coi câu hỏi này là "con át" của Odin, một nước đi chỉ ông mới có.
Ba cuộc đấu trí Bắc Âu đặt cạnh nhau
| Bài | Ai đấu với ai | Cược gì | Ai thắng, bằng cách nào |
|---|---|---|---|
| Vafþrúðnismál (Edda thơ) | Odin cải trang và người khổng lồ Vafþrúðnir | Đầu của người thua | Odin, bằng câu hỏi chỉ mình biết |
| Alvíssmál (Edda thơ) | Thor và người lùn Alvíss, kẻ muốn cưới con gái Thor | Cô dâu | Thor, bằng cách hỏi kéo dài tới khi mặt trời mọc, người lùn hoá đá |
| Câu đố của Gestumblindi (Saga Hervarar) | Odin cải trang và vua Heiðrekr | Mạng sống của người bị xét tội | Odin, bằng câu hỏi về Baldr |
Điểm chung: phe thần linh không thắng bằng biết nhiều hơn, mà bằng mẹo. Trong thế giới quan Bắc Âu, mưu trí cũng là một thứ phép.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì
- Đọc bản dịch: các bản dịch Edda thơ sang tiếng Anh của Carolyne Larrington (Oxford World's Classics) và Andy Orchard (Penguin) đều có chú thích tốt cho từng tên riêng. Bài thơ ngắn, đọc trọn chưa tới nửa giờ.
- Đọc cùng Snorri: mở song song phần đầu Gylfaginning để thấy Snorri trích các khổ của Vafþrúðnismál thế nào khi kể chuyện tạo dựng.
- Xem bản thảo: Codex Regius thỉnh thoảng được trưng bày ở Reykjavík trong các triển lãm bản thảo của Viện Árni Magnússon.
- Tự làm: chọn mười câu hỏi của Odin và viết lại thành một bộ "hỏi – đáp nguồn gốc" như phiếu học. Đó là cách nhanh nhất để nhớ cấu trúc vũ trụ Bắc Âu từ Ymir tới Ragnarök.
Câu hỏi thường gặp
Vafþrúðnir là ai?
Vafþrúðnir là người khổng lồ (jötunn) nổi tiếng thông thái trong thần thoại Bắc Âu, nhân vật chính của bài thơ Vafþrúðnismál trong Edda thơ. Ông đấu trí với Odin cải trang và thua ở câu hỏi cuối cùng.
Odin hỏi Vafþrúðnir câu gì để thắng?
Odin hỏi: Odin đã nói gì vào tai con trai mình là Baldr trước khi Baldr được đặt lên giàn thiêu. Chỉ Odin mới biết câu trả lời, nên Vafþrúðnir nhận ra người khách và chịu thua.
Odin đã thì thầm gì vào tai Baldr?
Không văn bản Bắc Âu nào nói ra. Lời thì thầm là một bí mật được dùng làm câu hỏi "không ai đáp được" ở cả Vafþrúðnismál lẫn Saga Hervarar. Các học giả có nhiều phỏng đoán, nhưng không có lời đáp nào được chấp nhận chung.
Gagnráðr nghĩa là gì?
Gagnráðr là tên giả Odin dùng khi tới sảnh của Vafþrúðnir. Tên này thường được hiểu là "người khuyên ngược" hoặc "người có lời khuyên chiến thắng", tuỳ cách đọc. Odin có rất nhiều tên giả trong thơ Bắc Âu.
Vafþrúðnismál có trong sách nào?
Bài thơ thuộc Edda thơ, được chép trong bản thảo Codex Regius ở Iceland khoảng thế kỷ 13. Snorri Sturluson trích nhiều khổ của bài thơ trong Edda văn xuôi khi kể về nguồn gốc thế giới.
