Väinämöinen hát đấu với Joukahainen: cuộc đấu phép trong Kalevala

Trong bài ca thứ ba của sử thi Phần Lan Kalevala, chàng trai trẻ Joukahainen chặn đường lão ca sĩ Väinämöinen và thách đấu xem ai hiểu biết hơn. Đây là cuộc đấu phép bằng tiếng hát: kẻ thua bị hát lún xuống đầm lầy, ngập dần tới cằm, phải hứa gả em gái là nàng Aino để được tha. Ở Phần Lan, lời ca có phép và người hát giỏi nhất là người có phép mạnh nhất.

Kalevala là gì, và bài ca thứ ba đến từ đâu

Kalevala là sử thi do bác sĩ, nhà ngữ văn Elias Lönnrot biên soạn từ thơ ca dân gian ông và nhiều người khác ghi chép ở vùng Karelia và Phần Lan. Bản đầu in năm 1835, gồm 32 bài ca; bản mở rộng năm 1849 gồm 50 bài ca, khoảng 22.795 câu thơ, chính là bản người ta đọc ngày nay. Ngày 28 tháng 2, ngày Lönnrot ký lời tựa bản đầu, được Phần Lan kỷ niệm là Ngày Kalevala.

Điều cần nhớ: Kalevala không phải một văn bản cổ được chép lại nguyên vẹn. Các mẩu thơ thì là dân gian thật, do những người hát rong (runolaulaja) truyền miệng, nhưng việc xếp chúng thành một cốt truyện liền mạch, chọn bản này bỏ bản kia, nối các đoạn bằng câu tự viết, là công của Lönnrot. Cuộc đấu Väinämöinen – Joukahainen có những bản dân gian riêng được ghi lại, và Lönnrot đặt nó làm nhịp mở cho chuỗi chuyện về nàng Aino.

Thơ Kalevala dùng một thể riêng gọi là "nhịp Kalevala": mỗi câu tám âm tiết, lặp ý ở câu sau bằng từ đồng nghĩa, và dày đặc điệp âm đầu. Lối song hành này làm câu chuyện nghe như lời niệm, rất hợp với một cuộc đấu bằng phép hát.

Hai đối thủ

Joukahainen nghe đồn có người hát hay hơn mình, không chịu được, bất chấp cha mẹ can ngăn, đánh xe đi tìm. Hai cỗ xe trượt đâm nhau giữa đường hẹp: càng xe vướng càng xe, dây cương mắc dây cương. Ai nhường đường? Joukahainen đòi người biết nhiều hơn được đi trước.

Hiệp một: khoe kiến thức

Joukahainen mở màn bằng một tràng những điều ông biết. Theo bản Lönnrot, đó là loại hiểu biết lặt vặt kiểu: chim sẻ ngô là một loài chim, rắn độc là một loài rắn, cá có những thói quen này kia, phương bắc cày bằng tuần lộc, phương nam bằng ngựa cái. Väinämöinen đáp gọn: đó là hiểu biết của trẻ con, của đàn bà, không phải của người đàn ông có râu.

Joukahainen chuyển sang khoe thành tích. Anh nói mình có mặt lúc trời đất được tạo dựng: chính anh cày biển, đào hố cho cá, đặt đá cho núi, dựng cột trời. Väinämöinen gạt đi: lúc đó không ai thấy anh, và người làm những việc ấy là ông.

Đây là chỗ thấy rõ quan niệm của người Phần Lan cổ. Phép thuật dân gian của họ dựa trên ý tưởng rằng biết nguồn gốc của một vật là có quyền với vật đó. Người chữa vết thương do sắt phải hát được "nguồn gốc của sắt"; ai biết con rắn từ đâu sinh ra thì trị được nọc rắn. Vì thế câu hỏi "ai có mặt lúc tạo dựng thế gian" không phải khoe khoang suông: nó quyết định ai có phép mạnh hơn.

Hiệp hai: Joukahainen thách đánh, Väinämöinen cất tiếng hát

Thua về lời, Joukahainen rút kiếm thách đấu bằng vũ lực. Väinämöinen khinh không thèm đánh với một kẻ non nớt như vậy. Joukahainen doạ hát cho ông hoá thành lợn. Đến lúc này lão ca sĩ nổi giận và bắt đầu hát. Theo bài ca thứ ba, tiếng hát của ông làm cả vùng chuyển động: hồ nước dâng sóng, mặt đất rung, núi đồi rung chuyển.

Rồi từng thứ của Joukahainen bị hát biến đi:

• Xe trượt hoá thành bụi cây trong vũng nước, càng xe thành cây liễu, roi ngựa thành cây sậy ven hồ.
• Con ngựa thành tảng đá bên ghềnh thác.
• Thanh kiếm thành tia chớp trên trời, cây cung thành cầu vồng bắc qua mặt nước, mũi tên thành chim ưng bay đi.
• Con chó thành tảng đá trên mặt đất.
• Chiếc mũ thành đám mây, đôi găng thành hoa súng.

Cuối cùng là chính Joukahainen: ông bị hát lún vào đầm lầy, ngập tới thắt lưng, tới ngực, tới nách, tới cằm. Đây là hình ảnh phép thuật rất đặc trưng của vùng đất nhiều đầm lầy như Phần Lan.

Hiệp ba: chuộc mạng bằng của cải

Ngập tới cằm, Joukahainen mới biết sợ và bắt đầu trả giá. Màn mặc cả này là phần vui nhất của bài ca, vì mỗi lời đề nghị đều bị gạt đi bằng lý do rất thực tế:

1. Hai cây cung: một cây bắn nhanh, một cây bắn chuẩn. Väinämöinen đáp ông đã có cung, treo đầy vách.
2. Hai chiếc thuyền: một chiếc nhẹ để đua, một chiếc lớn chở hàng. Ông đã có thuyền nằm đầy bãi.
3. Hai con ngựa. Ông đã có ngựa đầy chuồng.
4. Vàng bạc. Ông đã có vàng trong kho.
5. Đồng lúa. Ông cũng có ruộng của mình.
6. Em gái Aino: Joukahainen hứa gả em gái cho Väinämöinen để làm vợ, chăm nhà cửa cho ông. Đến đây lão ca sĩ mới vui lòng, hát ngược lại, đưa Joukahainen lên khỏi đầm.

Joukahainen về nhà, mặt ủ ê, ngồi khóc kể với mẹ. Bà mẹ lại mừng, vì có được người con rể danh tiếng như Väinämöinen. Còn Aino thì khóc, không muốn gả cho một ông già. Những bài ca tiếp theo kể nàng đi ra biển và không trở về, hoá thành cá; đó là một trong những đoạn buồn nhất của sử thi, và là kết quả trực tiếp của ván cược trên đường.

Cuộc đấu chưa kết thúc: mũi tên ở bài ca thứ sáu

Joukahainen không quên mối nhục. Ở bài ca thứ sáu, anh rình Väinämöinen cưỡi ngựa qua sông và bắn. Hai mũi tên đầu trượt, mũi thứ ba trúng con ngựa của Väinämöinen, khiến ông rơi xuống biển và bị sóng gió đẩy trôi nhiều ngày về phương bắc Pohjola. Từ đó mở ra chuỗi chuyện về bà chúa phương bắc Louhi và cái cối thần Sampo. Như vậy, một cuộc đấu hát bên đường đã đẩy cả cốt truyện chính của Kalevala đi.

Đọc cuộc đấu này thế nào

• Thứ tự của cuộc đấu là có ý. Từ khoe biết, khoe công, rồi mới tới vũ lực, và vũ lực không bao giờ được dùng: Väinämöinen thắng bằng lời. Đó là thang giá trị của một nền văn hoá tôn trọng người hát giỏi.
• Già thắng trẻ. Trong cuộc đấu này, tuổi tác không phải điểm yếu mà là bằng chứng: ai có mặt sớm hơn thì biết gốc rễ nhiều hơn.
• Nhưng người thắng không hoàn toàn đẹp. Đòi một cô gái làm tiền chuộc là thứ sử thi kể thẳng ra, rồi để cho Aino trả giá. Nhiều nhà nghiên cứu và độc giả Phần Lan đọc chuỗi Aino như một lời phê phán, không phải lời ca ngợi Väinämöinen.

Góc nhìn hôm nay: tranh, nhạc và sách

• Tranh: họa sĩ Akseli Gallen-Kallela vẽ nhiều cảnh Kalevala, trong đó có bộ tranh ba tấm về nàng Aino (1891) và bức Joukahainen trả thù (1897) tả cảnh rình bắn ở bài ca thứ sáu. Các tác phẩm của ông có trong sưu tập của Phòng tranh Quốc gia Phần Lan (Bảo tàng Ateneum ở Helsinki).
• Nhạc: Jean Sibelius viết nhiều tác phẩm lấy cảm hứng từ Kalevala, như tổ khúc Lemminkäinen và giao hưởng Kullervo.
• Đọc: bản dịch tiếng Anh của Keith Bosley trong tủ sách Oxford World's Classics và bản của Eino Friberg đều giữ được phần nào nhịp thơ. Đọc liền bài ca 3 và 4 để thấy trọn hậu quả của cuộc đấu.
• Nghe hát: các bản ghi âm hát rune truyền thống của Karelia, thường hát đối đáp giữa người dẫn và người lặp lại, cho cảm giác gần nhất với cách cuộc đấu này từng được kể.