Lá Át bích được trang trí cầu kỳ vì suốt hơn hai thế kỷ, ở nước Anh nó là con dấu thuế: từ năm 1711 mỗi bộ bài bán ra phải nộp thuế, và lá Át bích mang dấu chứng nhận đã nộp, có thời do chính Sở Tem của nhà nước in. Thiết kế phức tạp để chống làm giả. Thuế bài lá ở Anh chỉ bị bãi bỏ năm 1960, nhưng thói quen làm lá Át bích thật đẹp và in tên nhà sản xuất lên đó thì còn tới hôm nay.
Bài lá: món hàng dễ đánh thuế
Với nhà nước thời cận đại, bài lá là đối tượng thu thuế lý tưởng. Nó được làm ở một số ít xưởng, dễ kiểm đếm. Nó là đồ tiêu khiển, nên đánh thuế không bị coi là bóp nghẹt cái ăn cái mặc. Và nó gắn với cờ bạc, thứ mà nhà nước muốn hạn chế, nên thuế vừa đem tiền vừa có vẻ chính đáng.
Không riêng nước Anh. Pháp đánh thuế bài lá từ cuối thế kỷ 16 và về sau gắn mẫu vẽ bài với từng vùng thu thuế. Tây Ban Nha giữ độc quyền nhà nước về bài lá, và năm 1776 lập Xưởng bài Hoàng gia ở Macharaviaya, gần Málaga, để làm bài cho các thuộc địa châu Mỹ. Nước Mỹ đánh thuế bài lá từ thời Nội chiến, bằng tem dán trên hộp, tới giữa thập niên 1960. Mỗi nơi một cách, nhưng nước Anh để lại dấu vết dễ nhận nhất ngay trên mặt lá bài.
Từ độc quyền thời Elizabeth tới phường thợ London
- 1588: nữ hoàng Elizabeth I cấp đặc quyền về nhập khẩu và làm bài lá cho một cận thần, Ralph Bowes. Đặc quyền là cách nhà nước thu lợi từ bài lá trước khi có thuế trực tiếp.
- 1628: vua Charles I cấp hiến chương cho Phường thợ làm bài lá London (Worshipful Company of Makers of Playing Cards), kèm lệnh hạn chế bài nhập khẩu. Phường được kiểm soát nghề, đổi lại nhà vua có nguồn thu từ việc kiểm định.
- 1711: dưới thời nữ hoàng Anne, quốc hội đặt thuế tiêu thụ trực tiếp lên bài lá và xúc xắc. Mỗi bộ bài phải có dấu chứng nhận đã nộp thuế.
Câu hỏi thực tế là: đóng dấu vào đâu? Đóng lên hộp thì hộp vứt đi là mất chứng cứ. Người ta chọn đóng lên một lá trong bộ, và lá được chọn là Át bích.
Vì sao chọn Át bích
Không có văn bản nào giải thích lý do chọn chính lá này. Lời giải thích thường gặp là thực dụng: lá Át chỉ có một hình chất to ở giữa, để lại nhiều khoảng trống quanh viền cho con dấu; và chất bích đứng đầu trong thứ tự quen dùng của nhiều lối đánh Anh thời ấy. Đây là lời giải thích hợp lý, không phải điều đã được chứng minh.
Thời đầu, nhà làm bài tự in lá Át bích rồi mang tới Sở Tem để đóng dấu. Từ giữa thế kỷ 18 (mốc thường được ghi là năm 1765), luật đổi: Sở Tem tự in lá Át bích, rồi bán cho nhà làm bài theo số bộ đã khai. Nhà làm bài không còn được tự in lá này. Muốn có một bộ bài đủ 52 lá hợp pháp, phải mua lá Át từ nhà nước, tức là đã nộp thuế.
Lá Át như tờ tiền: chống làm giả
Khi một lá bài đồng nghĩa với tiền thuế, nó trở thành mục tiêu làm giả. Lá Át bích của Sở Tem vì thế được khắc rất tinh xảo: hình chất bích to, bao quanh bởi hoạ tiết dày đặc, vương miện, chữ ghi số tiền thuế, giống kỹ thuật khắc trên giấy tờ có giá. Làm giả lá Át thuế được xử như làm giả tem của nhà nước, một tội rất nặng trong luật Anh thế kỷ 18, có thời có thể bị tử hình.
Thuế tăng dần theo nhu cầu ngân sách, nhất là trong thời chiến tranh với Pháp cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19. Có lúc mức thuế trên một bộ bài cao hơn cả giá làm ra nó. Bài lậu, bài cũ tân trang, và Át giả sinh ra từ đó.
"Old Frizzle" và lá Át của nhà sản xuất
Năm 1828, thuế được giảm xuống một shilling mỗi bộ, và Sở Tem ra mẫu lá Át bích mới. Mẫu này có hoạ tiết rối dày quanh hình chất, nên người trong nghề đặt cho nó biệt danh "Old Frizzle", đại ý là "lão tóc xoăn". Old Frizzle là lá Át thuế nổi tiếng nhất, và hiện vật này nay được giới sưu tầm săn tìm.
Năm 1862, thuế giảm mạnh xuống ba penny một bộ, và cách thu đổi: dấu thuế chuyển sang băng giấy dán trên vỏ hộp. Nhà làm bài được tự in lá Át bích trở lại. Nhưng sau hơn một thế kỷ lá Át bích là "lá đặc biệt", không ai muốn làm nó tầm thường. Các hãng như De La Rue, Goodall, Waddington biến lá Át bích thành nơi in tên hãng, logo, hoạ tiết riêng. Thói quen ấy lan sang Mỹ và còn sống tới hôm nay: nhìn lá Át bích là biết bộ bài của hãng nào.
Bảng mốc thuế bài lá ở Anh
| Năm | Sự kiện | Ảnh hưởng lên lá bài |
|---|---|---|
| 1588 | Đặc quyền bài lá cho Ralph Bowes | Chưa có dấu trên lá |
| 1628 | Hiến chương Phường thợ làm bài lá London | Hạn chế bài nhập khẩu |
| 1711 | Thuế tiêu thụ trên bài lá và xúc xắc | Dấu thuế đóng lên lá Át bích |
| Khoảng 1765 | Sở Tem tự in lá Át bích | Át bích thành giấy tờ có giá |
| 1828 | Giảm thuế, mẫu Át mới | "Old Frizzle" |
| 1862 | Giảm thuế, dấu chuyển ra vỏ hộp | Nhà sản xuất tự in Át bích trang trí |
| 1960 | Bãi bỏ thuế bài lá | Truyền thống Át bích trang trí vẫn giữ |
Lá Át bích trong văn hoá
Vì nổi bật nhất bộ bài, lá Át bích mang nhiều nghĩa phụ trong văn hoá đại chúng phương Tây, có khi gắn với vận rủi, có khi với sức mạnh. Phần lớn các nghĩa này hình thành trong thế kỷ 19 – 20 và không liên quan gì tới thuế. Điều đáng nhớ là hình dạng nổi bật của nó có trước mọi ý nghĩa: lá Át bích to và cầu kỳ trước tiên vì nó từng là một con tem.
Góc nhìn hôm nay: đọc lá Át bích trong ngăn kéo nhà mình
Lấy vài bộ bài trong nhà ra, đặt các lá Át bích cạnh nhau. Gần như chắc chắn chúng khác nhau: khác hoạ tiết, khác chữ, khác biểu tượng. Lá Át cơ, Át rô, Át chuồn thì gần như giống hệt giữa các hãng. Sự khác biệt ấy là dấu tích của luật thuế năm 1711.
- Sưu tầm: lá Át thuế, nhất là Old Frizzle, có thể tìm ở các hội chợ đồ cổ và chợ giấy cũ ở Anh. Nên học cách phân biệt bản gốc với bản in lại trước khi mua.
- Bảo tàng: bảo tàng bài lá ở Issy-les-Moulineaux và ở Leinfelden-Echterdingen đều có bài Anh thời có thuế. Ở London, Phường thợ làm bài lá vẫn tồn tại như một hội nghề truyền thống.
- Đọc: các công bố của Hội Bài lá Quốc tế có nhiều nghiên cứu chi tiết về các đời lá Át thuế, rất hữu ích để xác định niên đại một bộ bài cũ.
Lịch sử thuế bài lá gắn với chuyện nhà nước muốn hạn chế cờ bạc. Ở Việt Nam hiện nay, pháp luật cấm đánh bạc; bộ bài nên được nhìn như một hiện vật in ấn và thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lá Át bích được trang trí đặc biệt?
Vì ở Anh từ năm 1711, lá Át bích mang dấu chứng nhận đã nộp thuế bài lá, có thời do chính Sở Tem in, nên được thiết kế phức tạp để chống làm giả. Khi thuế đổi cách thu năm 1862, các nhà sản xuất giữ truyền thống và dùng lá này để in tên, logo của hãng.
Thuế bài lá ở Anh bắt đầu và kết thúc khi nào?
Thuế tiêu thụ trực tiếp trên bài lá được đặt năm 1711 dưới thời nữ hoàng Anne và bị bãi bỏ năm 1960. Trước đó, nhà nước đã thu lợi qua đặc quyền độc quyền từ năm 1588 và qua phường thợ được lập năm 1628.
Old Frizzle là gì?
Old Frizzle là biệt danh của mẫu lá Át bích thuế do Sở Tem Anh phát hành từ năm 1828, có hoạ tiết rối dày quanh hình chất. Đây là lá Át thuế nổi tiếng nhất và được giới sưu tầm săn tìm.
Có nước nào khác đánh thuế bài lá không?
Có. Pháp đánh thuế bài lá từ cuối thế kỷ 16, Tây Ban Nha giữ độc quyền nhà nước về bài lá, còn Mỹ thu thuế bằng tem dán trên hộp bài từ thời Nội chiến tới giữa thập niên 1960.
Vì sao chọn lá Át bích để đóng dấu thuế?
Không có văn bản nào nêu lý do. Cách giải thích thường gặp là lá Át có nhiều khoảng trống quanh hình chất để đóng dấu, và chất bích hay đứng đầu trong thứ tự chất của nhiều lối đánh Anh thời đó.
