Bộ bài châu Âu có bốn hệ chất chính: hệ Latin (cốc, tiền, kiếm, gậy) ở Ý và Tây Ban Nha, hệ Đức (tim, chuông, lá, quả sồi), hệ Thuỵ Sĩ – Đức (hoa hồng, chuông, khiên, quả sồi) và hệ Pháp (cơ, rô, chuồn, bích). Hệ Latin là cổ nhất, chép thẳng từ bài Mamluk; ba hệ kia do thợ làm bài Đức, Thuỵ Sĩ, Pháp đặt ra trong thế kỷ 15. Đến nay cả bốn hệ vẫn được in và dùng hằng ngày ở những vùng khác nhau.
Bảng so sánh bốn hệ
| Hệ | Bốn chất | Ba lá hình | Bộ thường gặp | Vùng dùng nhiều |
|---|---|---|---|---|
| Latin – Ý | Cốc, tiền, kiếm (cong, đan chéo), gậy | Người hầu (fante), kỵ sĩ, vua | 40 lá | Ý, nhất là miền Nam |
| Latin – Tây Ban Nha | Cốc, tiền, kiếm (thẳng, tách rời), gậy | Sota, kỵ sĩ, vua | 40 hoặc 48 lá | Tây Ban Nha, Mỹ Latin, Bắc Phi |
| Đức | Tim, chuông, lá, quả sồi | Unter, Ober, vua | 32 hoặc 36 lá | Bavaria, Áo, Séc, Hungary |
| Thuỵ Sĩ – Đức | Hoa hồng, chuông, khiên, quả sồi | Under, Ober, vua | 36 lá | Miền đông và trung Thuỵ Sĩ |
| Pháp | Cơ, rô, chuồn, bích | Bồi (valet), đầm (dame), già (roi) | 52 lá (+ Joker) | Gần như khắp thế giới |
Điểm dễ thấy nhất: chỉ hệ Pháp có hoàng hậu trong bộ thường. Ba hệ kia giữ toàn nam giới, đúng như bài Mamluk vốn có ba bậc quan.
Hệ Latin: giữ nguyên bản thiết kế gốc
Khi bài lá vào châu Âu cuối thế kỷ 14, người Ý và người Tây Ban Nha giữ bốn chất của bài Mamluk, chỉ đổi gậy polo thành gậy gỗ. Hai nhánh tách nhau ở nét vẽ. Bài Ý vẽ kiếm cong và gậy dài đan chéo nhau thành hình bầu dục; bài Tây Ban Nha vẽ kiếm thẳng, gậy như dùi cui sần sùi, xếp rời từng cái.
Bài Tây Ban Nha còn một chi tiết tinh tế gọi là pinta: đường viền khung quanh lá bài có những khe hở ở vị trí khác nhau tuỳ chất. Người cầm bài xoè chặt trong tay, chỉ thấy mép trên, vẫn biết lá ấy thuộc chất nào. Đây là một lời giải khác cho đúng bài toán mà người Mỹ thế kỷ 19 giải bằng chỉ số in ở góc lá.
Ở Ý không có một mẫu bài toàn quốc. Mỗi vùng giữ mẫu riêng: Napoletane, Piacentine, Trevisane, Siciliane, Bergamasche và nhiều nữa. Mẫu nào phổ biến ở đâu thì gần như trùng với ranh giới các quốc gia cũ trước khi nước Ý thống nhất năm 1861. Một bộ bài thành ra tấm bản đồ chính trị thời tiền thống nhất.
Hệ Đức: thập niên thử nghiệm
Người Đức không bằng lòng với bốn chất Latin. Những bộ bài Đức sớm nhất còn giữ được cho thấy một thời kỳ thử nghiệm rất tự do. Bộ bài Stuttgart, vẽ tay khoảng thập niên 1430, dùng bốn chất chó săn, chim ưng, hươu và vịt. Bộ bài săn Ambras, cũng vẽ tay cùng thời và nay ở Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Vienna, xoay quanh cảnh săn bằng chim ưng và chó. Người khắc đồng mà giới nghiên cứu gọi là "Bậc thầy Bài lá" (Master of the Playing Cards), làm việc ở vùng thượng sông Rhine khoảng thập niên 1430–1440, khắc các chất hoa, chim, thú, người hoang dã.
Đến khoảng nửa sau thế kỷ 15, bài in bằng mộc bản lan rộng và các chất chuẩn hoá thành tim, chuông, lá, quả sồi. Chuông ở đây là loại chuông nhỏ đeo trên chân chim ưng săn hay trên áo lễ; lá là lá cây xanh, tiếng Đức gọi Grün hoặc Laub; quả sồi là Eichel.
Lá hình của bài Đức là vua, Ober (quan trên) và Unter (quan dưới). Ober cầm biểu tượng chất ở phía trên, Unter cầm ở phía dưới, rất giống hai "thống chế" một trên một dưới mà tu sĩ Johannes tả năm 1377. Không có lá Át đúng nghĩa: lá cao nhất là lá Hai, gọi là Daus, ngày nay hay được gọi luôn là Át.
Mẫu "William Tell" của Hungary
Một nhánh nổi tiếng của hệ Đức là mẫu bài Hungary in từ thập niên 1830 ở Pest, minh hoạ bằng các nhân vật trong vở kịch Wilhelm Tell của Schiller, còn bốn lá Át vẽ bốn mùa. Bộ 32 lá này vẫn in đến nay và phổ biến ở Hungary, Áo, Séc, Slovakia, Croatia. Tức là một vở kịch về người anh hùng Thuỵ Sĩ sống tiếp trên lá bài của cả Trung Âu.
Hệ Thuỵ Sĩ – Đức: hoa hồng và khiên
Thuỵ Sĩ nói tiếng Đức phát triển một biến thể riêng: giữ chuông và quả sồi, nhưng thay tim bằng hoa hồng và lá bằng khiên. Bộ bài 36 lá có một lá đặc biệt: số 10 được thay bằng lá Banner, vẽ một lá cờ đuôi nheo không có chữ. Bộ bài này gắn liền với lối đánh Jass, gần như là "quốc bài" của Thuỵ Sĩ.
Ranh giới dùng bài ở Thuỵ Sĩ rất thú vị: miền đông và trung nói tiếng Đức dùng chất Thuỵ Sĩ, còn miền tây nói tiếng Pháp và phần lớn các bang giáp Pháp dùng chất Pháp cho cùng lối đánh Jass. Một đất nước nhỏ có hai hệ chất bài song song, theo đường ngôn ngữ.
Hệ Pháp: sinh sau mà phủ khắp
Chất Pháp xuất hiện khoảng năm 1480. Người Pháp lấy tim và lá từ hệ Đức, đơn giản hoá thành cơ và bích; thêm hai chất mới là rô (carreau, viên gạch lát vuông) và chuồn (trèfle, cỏ ba lá). Thay Ober bằng hoàng hậu, Unter bằng người hầu. Hình chất đơn giản, chỉ hai màu đỏ đen, in nhanh bằng khuôn tô. Ưu thế kỹ thuật ấy đưa chất Pháp sang Anh, rồi theo người Anh ra khắp thế giới.
Tên tiếng Anh tố cáo nguồn gốc pha trộn: spades (bích) đến từ espadas là kiếm Tây Ban Nha, clubs (chuồn) là dịch nghĩa của gậy. Người Anh dùng hình Pháp nhưng gọi theo tên Latin. Còn tiếng Việt mượn tiếng Pháp: cơ từ cœur, rô từ carreau, bích từ pique. Riêng chữ "chuồn" không giống trèfle, và chưa thấy tài liệu đáng tin giải thích gốc của nó.
Bộ bài đi xa: người Bồ Đào Nha và chữ karuta
Có một hệ phụ đáng nhắc: bài Bồ Đào Nha, thuộc nhóm Latin nhưng có lá Át vẽ rồng. Thủy thủ Bồ Đào Nha mang bài này tới Nhật Bản thế kỷ 16. Người Nhật gọi bài lá là karuta, mượn từ carta của tiếng Bồ Đào Nha, và một số bộ bài Nhật thời Edo vẫn giữ dấu vết rồng, cốc, kiếm của bài Bồ. Chữ karuta ngày nay dùng cho cả bài thơ Hyakunin Isshu lẫn nhiều loại bài khác, nhưng gốc của nó là một chiếc tàu buôn châu Âu.
Góc nhìn hôm nay: sưu tầm bốn hệ trong một ngăn kéo
Bốn hệ chất là đề tài sưu tầm dễ bắt đầu, vì bài địa phương rẻ và vẫn còn in. Một bộ sưu tập nhỏ đủ cho thấy cả câu chuyện:
- Một bộ bài Tây Ban Nha 40 hoặc 48 lá, để thấy kiếm thẳng và khe hở pinta.
- Một bộ Napoletane 40 lá, để thấy kiếm cong đan chéo.
- Một bộ bài Hungary 32 lá, để thấy tim, chuông, lá, quả sồi và bốn mùa trên lá Át.
- Một bộ bài Jass chất Thuỵ Sĩ, để thấy hoa hồng, khiên và lá Banner.
- Một bộ bài Pháp kiểu Paris, để so với bộ bài kiểu Anh quen thuộc.
Ai đến Đức nên ghé Deutsches Spielkartenmuseum ở Leinfelden-Echterdingen, gần Stuttgart; bộ bài Stuttgart vẽ tay thì thuộc Bảo tàng Bang Württemberg. Ở Pháp có Musée Français de la Carte à jouer, Issy-les-Moulineaux. Sách nền là cuốn sách lớn năm 1980 của Michael Dummett về lịch sử bài tarot, có phần hệ thống hoá các hệ chất mà giới sưu tầm vẫn dùng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bộ bài có bốn chất?
Vì bài Mamluk của Ai Cập, tổ tiên trực tiếp của bài châu Âu, đã có bốn chất. Khi các thợ Đức, Thuỵ Sĩ, Pháp đổi hình chất, họ vẫn giữ con số bốn. Những thử nghiệm năm chất hay sáu chất về sau đều không sống lâu.
Bài Đức có lá hoàng hậu không?
Không. Bài chất Đức có ba lá hình là vua, Ober và Unter, đều là nam. Lá cao nhất trong nhiều lối đánh là lá Hai, gọi là Daus, thường được gọi là Át.
Chất bài Pháp ra đời khi nào?
Chất cơ, rô, chuồn, bích xuất hiện ở Pháp khoảng năm 1480. Chúng được đơn giản hoá từ hệ Đức, in nhanh bằng khuôn tô hai màu, rồi lan sang Anh và theo người Anh ra khắp thế giới.
Cơ, rô, chuồn, bích tương ứng với chất nào của bài Tây Ban Nha?
Phép đối chiếu quen dùng là cơ với cốc, rô với tiền, chuồn với gậy, bích với kiếm. Đây chỉ là cách quy ước để so sánh; hình chất Pháp ra đời độc lập, không phải vẽ lại từ chất Latin.
Bài Jass Thuỵ Sĩ có gì đặc biệt?
Bộ Jass chất Thuỵ Sĩ dùng hoa hồng, chuông, khiên, quả sồi, 36 lá, và thay số 10 bằng lá Banner vẽ cờ đuôi nheo. Miền tây nói tiếng Pháp của Thuỵ Sĩ lại đánh Jass bằng bộ chất Pháp.
