Bài lá vào châu Âu khoảng cuối thập niên 1370, đi theo đường buôn bán từ thế giới Hồi giáo, và tổ tiên trực tiếp của nó là bài lá thời vương triều Mamluk ở Ai Cập và Syria. Bằng chứng then chốt là một bộ bài Mamluk vẽ tay thế kỷ 15 ở Bảo tàng Cung điện Topkapı (Istanbul): bốn chất cốc, tiền, kiếm, gậy polo, mỗi chất mười lá số và ba lá quan, đúng cái khung mà bộ bài châu Âu sớm nhất dùng.
Bộ bài trong kho Topkapı
Năm 1939, học giả Leo Aryeh Mayer, chuyên gia về nghệ thuật Hồi giáo ở Đại học Hebrew Jerusalem, nhận ra trong kho Bảo tàng Topkapı một bộ bài gần đủ. Nghiên cứu của ông về bộ bài này chỉ được in đầy đủ sau khi ông mất, trong cuốn Mamluk Playing Cards năm 1971. Bộ bài còn 47 lá, vẽ tay bằng màu và vàng lá trên giấy bồi, thường được xếp vào thế kỷ 15.
Chỉ cần nhìn qua cũng thấy đây là một vật xa xỉ. Lá bài lớn hơn bài ngày nay, nền phủ hoạ tiết cành lá xoắn, chữ viết thư pháp rất đẹp. Nó là đồ của giới quyền quý, không phải bộ bài in hàng loạt cho dân chợ. Nhưng chính vì được làm kỹ mà nó sống sót qua năm thế kỷ.
Ngoài bộ Topkapı còn có một số mảnh bài lẻ được cho là cổ hơn, tìm thấy ở Ai Cập và nay nằm rải rác trong vài sưu tập. Những mảnh này cho thấy bài lá đã có mặt trong thế giới Hồi giáo phía đông Địa Trung Hải trước khi châu Âu biết tới, dù niên đại từng mảnh vẫn còn được bàn.
Bốn chất và ba bậc quan
Cấu trúc bộ bài Mamluk gần như là bản thiết kế của bộ bài châu Âu đầu tiên:
| Chất Mamluk | Chất Ý – Tây Ban Nha | Chất Pháp tương ứng (quen dùng) |
|---|---|---|
| Cốc | Cốc (coppe, copas) | Cơ |
| Đồng tiền | Tiền (denari, oros) | Rô |
| Kiếm cong | Kiếm (spade, espadas) | Bích |
| Gậy polo | Gậy (bastoni, bastos) | Chuồn |
Cột cuối chỉ là phép đối chiếu quen dùng; chất Pháp ra đời độc lập về hình, không ai chứng minh được cơ "là" cốc hay bích "là" kiếm.
Mỗi chất có mười lá số từ 1 đến 10 và ba lá quan, tổng cộng 52 lá. Ba lá quan mang chức danh: malik (vua), nā'ib malik (phó vương, người thay vua), và thānī nā'ib (phó thứ hai). Điểm đặc biệt: lá quan không vẽ người. Nghệ thuật trang trí cung đình Mamluk tránh hình người trên loại đồ vật này, nên lá vua chỉ có chữ ghi chức danh và hình chất bài, có lá còn kèm câu thơ ngắn.
Tên chất cốc trên các lá được đọc là tūmān, một chữ gốc Turk – Ba Tư chỉ số "vạn". Vài nhà nghiên cứu thấy đây là gợi ý về hàng "vạn" của bài lá Trung Hoa, nhưng mối nối ấy vẫn chỉ là phỏng đoán.
Gậy polo thành cây gậy: dấu vết của một lần dịch sai
Người Mamluk mê môn polo cưỡi ngựa, nên một chất bài là cây gậy đánh bóng polo, dáng dài, đầu hơi cong. Châu Âu thế kỷ 14 không chơi polo. Thợ vẽ bài ở Ý và Tây Ban Nha nhìn hình ấy thì vẽ thành gậy, dùi cui, cành cây đẽo thô. Chất bastoni của Ý và bastos của Tây Ban Nha ra đời từ đó.
Kiếm cũng có chuyện tương tự. Bài Ý vẽ kiếm cong, đan chéo nhau thành hình bầu dục, khá giống kiếm Mamluk. Bài Tây Ban Nha lại vẽ kiếm thẳng, tách rời. Chỉ một chi tiết hình học nhỏ mà đến nay vẫn dùng để phân biệt hai nhánh bài Latin.
Những dòng chữ đầu tiên ở châu Âu
Bài lá xuất hiện trong văn bản châu Âu một cách đột ngột, chỉ trong vài năm, ở nhiều nơi khác nhau. Đó là dấu hiệu của một món đồ mới du nhập, lan nhanh theo đường thương mại.
- 1371: chữ naip có trong một từ điển vần tiếng Catalan. Niên đại và nghĩa của mục từ này từng bị nghi ngờ, nên thường chỉ dẫn kèm lời dè dặt.
- 1377, Florence: chính quyền thành phố ra lệnh cấm một trò gọi là naibbe, ghi rõ là mới du nhập gần đây. Đây là một trong những văn bản sớm nhất được tin cậy.
- 1377, vùng thượng sông Rhine: một tu sĩ dòng Đa Minh tên Johannes ở Freiburg viết khảo luận mô tả "trò bài" mới đến xứ ông năm ấy: bốn chất, mỗi chất 13 lá, có vua ngồi ngai và hai "thống chế" một trên một dưới. Ông còn nhắc có biến thể thêm hoàng hậu.
- 1379, Viterbo: biên niên sử của thành phố chép rằng năm ấy trò bài được đưa vào Viterbo, "đến từ xứ người Saracen và họ gọi là naib". Văn bản ta có là bản chép muộn, nhưng nội dung khớp với các bằng chứng khác.
Chữ naib chính là nā'ib, chức phó vương trên lá quan Mamluk. Tiếng Tây Ban Nha ngày nay vẫn gọi bài lá là naipes. Một chức danh Ả Rập nằm im trong từ vựng châu Âu hơn sáu thế kỷ.
Đi qua cửa nào: Ý hay Tây Ban Nha
Có hai cửa ngõ được nhắc nhiều. Một là các thương cảng Ý như Venice và Genoa, vốn buôn bán đều đặn với Alexandria và Damascus. Hai là bán đảo Iberia, nơi vương quốc Hồi giáo Granada còn tồn tại tới năm 1492 và tiếp xúc liên tục với Catalonia, Castile. Bằng chứng văn bản sớm nhất rơi vào cả hai vùng gần như cùng lúc, nên câu hỏi "ai trước" chưa ngã ngũ.
Michael Dummett lập luận rằng nguồn gốc Mamluk của bài lá châu Âu là chắc chắn về cấu trúc: không thể có chuyện người Âu tự nghĩ ra đúng bốn chất ấy, đúng mười số và ba quan. Còn việc bài Mamluk từ đâu ra thì là một câu hỏi khác, nghiêng về phía đông, qua Ba Tư và Trung Á, nhưng chưa có bằng chứng nối liền.
Người Âu đã đổi gì
Bộ bài sang châu Âu không giữ nguyên. Thay đổi lớn nhất là ở lá quan: người Âu không có kiêng kỵ về hình người, nên các chức danh trừu tượng biến thành nhân vật. Phó vương và phó thứ hai thành hiệp sĩ cưỡi ngựa và người hầu đi bộ. Bài Ý và Tây Ban Nha ngày nay vẫn giữ bộ ba vua, kỵ sĩ, người hầu. Hoàng hậu chen vào sau, ở Pháp thì thay chỗ kỵ sĩ, còn trong bài tarot Ý thì đứng thêm vào thành bộ bốn.
Cùng lúc, bài lá rời khỏi giới quyền quý. Thợ ở Florence, Venice, rồi Ulm và Nuremberg bắt đầu in bài bằng mộc bản, tô màu bằng khuôn, bán cho mọi tầng lớp. Kèm theo là những lệnh cấm liên tiếp của chính quyền các thành phố vì bài lá bị dùng để đánh bạc. Ngày nay ở Việt Nam, pháp luật cũng cấm đánh bạc; lịch sử những lệnh cấm ấy là một phần của văn hoá bài lá, không phải lời khuyến khích.
Góc nhìn hôm nay: tự nhận ra dấu Mamluk trên lá bài
Thử cầm một bộ bài Tây Ban Nha 40 lá (thường bán ở các nước Mỹ Latin) hoặc một bộ bài Ý vùng Napoli. Bạn sẽ thấy cốc, đồng tiền, kiếm và gậy: bốn chất gần như không đổi kể từ bộ bài Topkapı. Lá kỵ sĩ là hậu duệ của phó vương; chữ naipes in trên hộp là tên gọi của chính chức quan ấy.
- Xem hiện vật: bộ bài Mamluk thuộc Bảo tàng Cung điện Topkapı ở Istanbul; không phải lúc nào cũng trưng bày, nên kiểm tra trước khi đến.
- Đọc thêm: Mamluk Playing Cards của L. A. Mayer (1971) là tài liệu gốc; phần nguồn gốc bài lá trong cuốn sách lớn năm 1980 của Michael Dummett về lịch sử bài tarot giải thích vì sao giới nghiên cứu tin vào đường Mamluk.
- Bảo tàng bài lá châu Âu: Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux (ngoại ô Paris) và Deutsches Spielkartenmuseum ở Leinfelden-Echterdingen đều có phần trưng bày về giai đoạn bài lá mới vào châu Âu.
Câu hỏi thường gặp
Bài lá vào châu Âu năm nào?
Khoảng cuối thập niên 1370. Các văn bản đáng tin sớm nhất là lệnh cấm bài naibbe ở Florence năm 1377 và khảo luận của tu sĩ Johannes ở Freiburg cùng năm. Chỉ trong vài năm, bài lá đã được ghi nhận ở nhiều thành phố Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Đức.
Bài Mamluk là gì?
Bài Mamluk là bài lá của vương triều Mamluk ở Ai Cập và Syria, có bốn chất cốc, tiền, kiếm, gậy polo, mỗi chất mười lá số và ba lá quan. Bộ gần đủ nhất, 47 lá, vẽ tay thế kỷ 15, được L. A. Mayer phát hiện năm 1939 ở Bảo tàng Topkapı, Istanbul.
Vì sao người Tây Ban Nha gọi bài lá là naipes?
Chữ naipes bắt nguồn từ nā'ib, chức phó vương trên lá quan của bài Mamluk. Biên niên sử Viterbo năm 1379 cũng ghi người Saracen gọi trò bài là "naib". Đây là dấu vết ngôn ngữ rõ nhất về nguồn gốc Hồi giáo của bài lá châu Âu.
Lá quan trong bài Mamluk có vẽ người không?
Không. Lá vua và hai lá phó chỉ có chữ ghi chức danh cùng hình chất bài, nền trang trí hoa lá. Khi sang châu Âu, các chức danh ấy mới biến thành hình vua, kỵ sĩ và người hầu.
Chất chuồn có phải từ gậy polo mà ra?
Chất gậy của bài Ý và Tây Ban Nha bắt nguồn từ gậy polo Mamluk, vì người Âu không biết môn polo nên vẽ thành gậy gỗ. Chất chuồn của bài Pháp thường được coi là tương ứng với chất gậy, nhưng hình cỏ ba lá của nó là thiết kế riêng của thợ Pháp.
