Chất Pháp (cơ, rô, chuồn, bích) thắng thế vì nó rẻ và nhanh để in: bốn hình đơn giản, chỉ hai màu đỏ và đen, tô được bằng khuôn cắt sẵn, nên thợ Pháp sản xuất nhiều hơn và xuất khẩu khắp châu Âu từ thế kỷ 16. Người Anh nhận mẫu bài từ Rouen, rồi đế quốc Anh và nước Mỹ thế kỷ 19 mang bộ bài ấy ra toàn cầu. Đến nay các hệ chất khác chỉ còn sống ở những vùng giữ truyền thống riêng.
Một phát minh của xưởng in, không phải của nhà vua
Chất Pháp xuất hiện khoảng năm 1480. Không có sắc lệnh nào, không có nghệ sĩ nổi danh nào đứng tên. Nó là sản phẩm của các xưởng làm bài, những người cần làm ra thật nhiều lá bài với giá thấp nhất.
Hãy so một lá bảy cốc của bài Ý với một lá bảy cơ. Lá bảy cốc phải vẽ bảy chiếc cốc có chân, có nắp, có bóng đổ, thường cần ba bốn màu. Lá bảy cơ chỉ cần bảy trái tim đỏ đặc. Với chất Pháp, thợ in một lần bằng mộc bản cho đường viền và các lá hình, rồi tô màu chất bằng khuôn giấy cắt sẵn (kỹ thuật mà tiếng Pháp gọi là pochoir). Một khuôn đỏ, một khuôn đen là đủ cho cả bộ số. Số lần thao tác giảm, số màu giảm, tay nghề cần có cũng thấp hơn.
Thêm một lợi thế ít được nói: hình chất Pháp nhận ra được ngay cả khi in nhoè, nhỏ, hay lệch khuôn. Một trái tim lệch vẫn là trái tim; một chiếc cốc lệch thì dễ thành vết mực.
Nước Pháp, cường quốc xuất khẩu bài lá
Thế kỷ 16 và 17, Pháp là trung tâm làm bài lớn nhất châu Âu. Lyon, Rouen, Paris, Thiers đều có phường thợ bài đông đúc. Bài Pháp đi theo đường buôn sang các nước Vùng Thấp, sang Anh, sang các bang Đức phía tây và vùng Thuỵ Sĩ nói tiếng Pháp. Một số xưởng ở Pháp còn làm cả bài chất Tây Ban Nha để bán sang bên kia dãy Pyrenees: thợ Pháp mạnh đến mức làm hàng cho cả thị trường của hệ chất khác.
Ở trong nước, mỗi vùng có mẫu vẽ lá hình riêng: kiểu Paris, kiểu Rouen, kiểu Lyon, kiểu Bourgogne, kiểu Provence... Đầu thế kỷ 18, chính quyền gắn các mẫu này với từng vùng thu thuế bài lá, để nhìn mẫu là biết bộ bài đã nộp thuế ở đâu. Thuế làm các mẫu vùng cố định lại suốt gần một thế kỷ.
Sang Anh: mẫu Rouen thành mẫu Anh
Nước Anh thế kỷ 15 – 16 nhập phần lớn bài lá từ Pháp, đặc biệt từ Rouen, thành phố cảng trên sông Seine, gần eo biển Manche. Khi thợ Anh bắt đầu tự làm bài, họ chép mẫu Rouen. Qua nhiều thế hệ chép đi chép lại, nét vẽ thô dần, các chi tiết bị hiểu sai: tay cầm vũ khí mất đi một nửa, áo choàng thành những mảng màu khó hiểu. Kết quả là "mẫu Anh" (English pattern) ta thấy trên bộ bài ngày nay: hậu duệ trực tiếp của mẫu Rouen, nhưng đã đi xa khỏi nguyên bản.
Năm 1628, vua Charles I cấp đặc quyền cho Phường thợ làm bài lá London (Worshipful Company of Makers of Playing Cards), kèm lệnh hạn chế bài nhập khẩu. Từ đó Anh có công nghiệp bài lá riêng, nhưng hệ chất thì đã là chất Pháp và không bao giờ đổi lại.
Thế kỷ 19: đế quốc và nước Mỹ hoàn tất cuộc chinh phục
Người Anh mang bộ bài của mình tới Bắc Mỹ, Ấn Độ, Úc, các thương cảng châu Á và châu Phi. Đến thế kỷ 19, nước Mỹ trở thành nơi cải tiến bộ bài nhanh nhất: chỉ số ở góc lá, góc bo tròn, lá Joker, lá hình hai đầu, giấy phủ bóng. Những bộ bài Mỹ in công nghiệp với số lượng lớn biến mẫu Anh thành "bộ bài tiêu chuẩn quốc tế".
Pháp thì đưa chất của mình tới các thuộc địa, trong đó có Việt Nam. Đó là lý do người Việt gọi tên chất bằng tiếng Pháp: cơ (cœur), rô (carreau), bích (pique); gọi lá hình là già, đầm (dame), bồi. Nhưng hình dáng lá bài phổ biến ở Việt Nam ngày nay lại là mẫu Anh – Mỹ, không ghi tên nhân vật như mẫu Paris. Hai dòng ảnh hưởng chồng lên nhau trong cùng một bộ bài.
Những vùng không chịu đổi
Chất Pháp thắng ở quy mô thế giới, nhưng thua ở nhiều quê hương có truyền thống mạnh. Bản đồ hiện nay còn rõ ranh giới:
| Vùng | Hệ chất còn dùng nhiều | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tây Ban Nha, Mỹ Latin, Bắc Phi | Latin – Tây Ban Nha | Bài 40 hoặc 48 lá rất phổ biến |
| Ý (nhất là miền Nam) | Latin – Ý | Mỗi vùng một mẫu, chất Pháp chủ yếu ở miền Bắc |
| Nam Đức (Bavaria), Áo, Séc, Hungary | Đức | Bắc Đức thì dùng chất Pháp nhiều hơn |
| Đông và trung Thuỵ Sĩ | Thuỵ Sĩ – Đức | Gắn với lối đánh Jass |
| Phần còn lại của thế giới | Pháp | Thường là mẫu Anh – Mỹ |
Ở Đức, ranh giới giữa vùng dùng chất Pháp và vùng dùng chất Đức chạy xấp xỉ theo đường Bắc – Nam. Để hai miền ngồi chung một bàn thi đấu Skat, người ta làm ra một mẫu thoả hiệp gọi là Turnierbild: hình chất Pháp nhưng tô bốn màu, bích xanh lá, rô vàng, để gợi lại màu của chất Đức. Một bộ bài tự thân đã là một bản hoà ước.
Cách mạng Pháp và những lá bài không vua
Có một giai đoạn chính nước Pháp suýt bỏ hình vua khỏi lá bài. Sau năm 1792, khi nền quân chủ bị bãi bỏ, việc in vua, hoàng hậu trên đồ dùng hằng ngày trở nên nhạy cảm. Một số xưởng làm bài thay vua bằng các "thần" (génie) của chiến tranh, hoà bình, nghệ thuật, thương mại; thay hoàng hậu bằng các hình tượng Tự do; thay người hầu bằng các hình tượng Bình đẳng. Những bộ bài này nay là hiện vật quý trong các bảo tàng bài lá. Chúng không sống lâu: khi chế độ đổi, vua và hoàng hậu lại trở về.
Giữa thế kỷ 19, nhà nước Pháp áp một mẫu chính thức dựa trên kiểu Paris cho toàn quốc, xoá dần các mẫu vùng. Đó là bộ bài Pháp có ghi tên nhân vật ở góc các lá hình mà ta còn thấy hôm nay.
Góc nhìn hôm nay: đọc bộ bài như một bản đồ
Lần tới cầm một bộ bài tây, thử để ý mấy điều nhỏ:
- Hình chất chỉ có hai màu: đó là di sản của khuôn tô thế kỷ 15.
- Lá hình không ghi tên: đó là mẫu Anh – Mỹ. Nếu có chữ như "Judith", "Hector" ở góc, đó là mẫu Paris.
- Tên chất bằng tiếng Việt là tiếng Pháp, còn tên chất bằng tiếng Anh như spades, clubs lại là tên Latin.
Muốn xem những bộ bài cách mạng, mẫu Rouen, mẫu Lyon tận mắt, nơi tốt nhất là Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux, ngoại ô Paris, bảo tàng dành riêng cho bài lá với bộ sưu tập hàng nghìn bộ. Ở London, Phường thợ làm bài lá vẫn còn tồn tại như một hội nghề truyền thống, và có bộ sưu tập bài lá lịch sử của riêng mình. Về lịch sử các mẫu vẽ, sách của Michael Dummett và các công bố của Hội Bài lá Quốc tế (International Playing-Card Society) là nguồn đáng tin.
Bài lá không đánh bạc thì vẫn là một kho tư liệu về in ấn, thuế khoá, chính trị. Còn việc dùng bài để đánh bạc thì pháp luật Việt Nam cấm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bộ bài tây dùng cơ, rô, chuồn, bích?
Vì chất Pháp đơn giản, chỉ hai màu, in nhanh và rẻ bằng khuôn tô từ cuối thế kỷ 15. Pháp xuất khẩu bài khắp châu Âu, người Anh chép mẫu Rouen, rồi đế quốc Anh và công nghiệp in bài của Mỹ thế kỷ 19 đưa bộ bài này ra khắp thế giới.
Mẫu bài Anh và mẫu bài Pháp khác nhau thế nào?
Mẫu Anh là hậu duệ của mẫu Rouen, nét vẽ đã đơn giản hoá và không ghi tên nhân vật. Mẫu Paris, thành mẫu chính thức của Pháp từ thế kỷ 19, có tên nhân vật như David, Judith, Hector in trên các lá hình.
Vì sao người Việt gọi chất bài bằng tiếng Pháp?
Bài lá kiểu Pháp phổ biến ở Việt Nam thời thuộc địa, nên tên chất lấy từ tiếng Pháp: cơ từ cœur, rô từ carreau, bích từ pique, đầm từ dame. Gốc của chữ "chuồn" thì chưa rõ.
Có nước nào hiện nay không dùng chất Pháp?
Có. Tây Ban Nha và nhiều nước Mỹ Latin dùng chất Latin Tây Ban Nha; miền Nam nước Ý dùng chất Ý; Bavaria, Áo, Séc, Hungary dùng chất Đức; miền đông Thuỵ Sĩ dùng chất Thuỵ Sĩ. Chất Pháp vẫn có mặt song song ở hầu hết những nơi này.
Bộ bài thời Cách mạng Pháp có gì lạ?
Sau năm 1792, một số xưởng in bài thay vua, hoàng hậu, người hầu bằng các hình tượng như thần nghệ thuật, Tự do, Bình đẳng, vì hình vua trở nên nhạy cảm. Những bộ này không tồn tại lâu và nay là hiện vật bảo tàng.
