Bài lá nhiều khả năng ra đời ở Trung Hoa. Ghi chép sớm nhất là "diệp tử hí" (trò lá) thời Đường, thế kỷ 9, nhưng chưa chắc đó đã là lá bài như ta hiểu; còn bài lá bằng giấy in, chia theo các chất tiền, thì chắc chắn đã phổ biến ở Trung Hoa từ thời Minh, và lá bài cổ nhất còn giữ được cũng là lá bài Trung Hoa, khoảng năm 1400.
Chỗ khó của câu hỏi "bài lá ra đời ở đâu" nằm ở chữ. Văn bản cổ ghi một cái tên, người đọc hôm nay tự hình dung ra lá bài, trong khi cái tên ấy có thể chỉ một quyển sách luật chơi, một bộ thẻ tre, hay một loại xúc xắc giấy. Bài này đi qua từng lớp bằng chứng và nói rõ lớp nào chắc, lớp nào còn tranh cãi.
Diệp tử hí: cái tên đầu tiên trong sử Đường
Văn bản được dẫn nhiều nhất là Đỗ Dương tạp biên của Tô Ngạc, soạn cuối đời Đường. Sách kể công chúa Đồng Xương, con gái vua Đường Ý Tông, cùng họ hàng nhà chồng là họ Vi chơi "diệp tử hí" vào ban đêm. Theo cách tính thường được các nhà nghiên cứu dẫn, chuyện này rơi vào khoảng năm 868. Vì thế năm 868 hay được gọi là "lần đầu bài lá xuất hiện trong sử sách".
Vấn đề là đoạn văn không tả cái "lá" trông ra sao. Chữ diệp nghĩa là chiếc lá, nhưng cũng là chữ dùng cho từng tờ sách. Đến thế kỷ 11, Âu Dương Tu trong Quy điền lục đã giải thích rằng trò diệp tử có từ giữa đời Đường, và gắn tên gọi ấy với việc sách thời đó chuyển từ dạng cuộn sang dạng tờ rời. Nói cách khác, ngay người Tống cũng hiểu "diệp tử" là một thứ chơi bằng các tờ giấy, mà không mô tả rõ luật.
Có học giả cho rằng diệp tử hí là một kiểu chơi xúc xắc kèm bảng tra viết trên các tờ giấy; người khác coi đó đã là bài lá. Michael Dummett, nhà triết học Oxford viết những công trình nền tảng về lịch sử bài lá, giữ thái độ thận trọng: Trung Hoa là nơi có bài lá sớm nhất, điều đó gần như chắc, nhưng không nên đọc mọi chữ "diệp tử" thời Đường như một bộ bài.
Giấy, nghề in và tiền giấy: điều kiện để có lá bài
Muốn có bài lá thì phải có giấy rẻ và cách nhân bản hình. Trung Hoa có cả hai trước châu Âu nhiều thế kỷ. Giấy đã phổ biến từ thời Hán; in mộc bản phát triển mạnh từ thời Đường, bằng chứng nổi tiếng là cuốn Kim Cương kinh in năm 868 tìm thấy ở Đôn Hoàng, nay ở Thư viện Anh. Sự trùng năm với chuyện công chúa Đồng Xương chỉ là tình cờ, nhưng nó cho thấy cùng thời ấy người ta đã in được hình lên giấy hàng loạt.
Đến đời Tống, tiền giấy ra đời ở Tứ Xuyên vào thế kỷ 11, gọi là giao tử. Từ đây có một giả thuyết lâu đời: các lá bài Trung Hoa sớm mang hình tiền, chuỗi tiền, chục nghìn tiền, chính là bắt chước tiền giấy, thậm chí lúc đầu có thể dùng thẳng tiền giấy làm quân cược. Giả thuyết này hấp dẫn và hợp với hình trên lá bài về sau, nhưng chưa có hiện vật đời Tống nào chứng minh. Nên xem nó là một cách giải thích, không phải sự thật đã xác lập.
Bài văn tiền thời Minh: lúc bằng chứng trở nên rõ
Bằng chứng chắc chắn đến muộn hơn. Cuối thế kỷ 15, Lục Dung trong Thục viên tạp ký tả loại "diệp tử" đang thịnh ở vùng Côn Sơn (Giang Tô): bộ bài chia theo tiền, có các hạng như văn tiền, chuỗi tiền (sách), vạn, chục vạn, và trên lá có vẽ các nhân vật trong truyện Thuỷ hử. Đây là mô tả rõ ràng đầu tiên về một bộ bài Trung Hoa có chất và có lá hình người.
Từ đó mọc ra lối đánh mã điếu, rất thịnh cuối đời Minh, dùng bộ 40 lá chia bốn chất tiền, bốn người đánh. Thời này cũng có sách chuyên bàn về bài lá, như Diệp tử phổ của Phan Chi Hằng. Dân gian ham mê đến mức một số sĩ phu cuối Minh – đầu Thanh coi thói đánh mã điếu là dấu hiệu của sự sa đoạ trong giới quan lại.
| Chất tiền | Nghĩa | Còn thấy ở đâu về sau |
|---|---|---|
| Văn (đồng tiền) | Từng đồng tiền lỗ vuông | Hàng "bính" (tròn) của mạt chược |
| Sách (chuỗi tiền) | Một xâu tiền | Hàng "điều" (que tre) của mạt chược |
| Vạn | Mười nghìn tiền | Hàng "vạn" của mạt chược, hàng vạn trong bài tổ tôm |
| Chục vạn / trăm vạn | Số tiền rất lớn, thường vẽ hình người | Các lá hình nhân vật Thuỷ hử |
Bảng trên cho thấy một dòng truyền rất dài. Quân mạt chược, xuất hiện khoảng giữa thế kỷ 19, vẫn giữ đúng ba hàng tiền của bài lá đời Minh, chỉ chuyển từ giấy sang xương, tre, rồi nhựa.
Lá bài cổ nhất còn sót lại
Không còn lá bài nào thời Đường hay Tống. Hiện vật sớm nhất thường được nhắc là một lá bài in mộc bản tìm thấy gần Thổ Lỗ Phồn (Turfan), Tân Cương, trong các cuộc khảo sát của đoàn thám hiểm Đức đầu thế kỷ 20, niên đại được ước khoảng năm 1400, tức đầu đời Minh. Lá bài hẹp và dài, kiểu dáng đúng như bài lá Trung Hoa các thế kỷ sau, và được lưu giữ ở Berlin.
Niên đại "khoảng 1400" là ước tính theo bối cảnh khai quật và phong cách, không phải năm ghi trên lá. Dù vậy, nó cổ hơn hoặc ngang với những bộ bài châu Âu sớm nhất còn giữ được, nên vẫn là chứng cứ vật chất mạnh nhất cho giả thuyết Trung Hoa đi trước.
Bài lá Trung Hoa có phải tổ tiên của bộ 52 lá
Đây là chỗ hay bị nói quá. Bộ bài châu Âu bốn chất, mỗi chất có vua và các quan, đi vào châu Âu cuối thế kỷ 14 từ thế giới Hồi giáo, cụ thể là bài của vương triều Mamluk ở Ai Cập. Còn bài Mamluk từ đâu ra thì chưa ai chỉ được đường đi chắc chắn. Có thể ý tưởng bài lá đi từ Trung Hoa qua Trung Á và Ba Tư, nơi về sau có bài ganjifa; có thể người Hồi giáo tự phát triển từ một gợi ý nào đó. Chưa tìm thấy mắt xích vật chất nào nối liền hai đầu.
Điều có thể nói: bài lá Trung Hoa và bài lá châu Âu cùng chia theo "chất", cùng có các bậc giá trị, và bài Mamluk có một chất là đồng tiền. Những điểm giống ấy gợi ý họ hàng xa, chứ không chứng minh cha con. Cách nói đúng mực là "bài lá nhiều khả năng khởi nguồn ở Trung Hoa, và ý tưởng ấy có lẽ đã lan về phía tây", không phải "bộ bài tây là phát minh của người Trung Hoa".
Họ hàng ở Việt Nam: tổ tôm, tam cúc, bài chắn
Người Việt quen với dòng bài Trung Hoa hơn ta tưởng. Bài tổ tôm và bài chắn dùng bộ 120 lá, chia ba hàng văn, vạn, sách, đúng ba hàng tiền đã thấy trong bài đời Minh, cộng thêm những lá riêng như chi chi, thang thang, ông lão. Tam cúc là một nhánh khác: 32 lá mang tên các quân cờ tướng, tướng sĩ tượng xe pháo mã tốt, chia hai màu đỏ đen.
Tổ tôm từng là thú tiêu khiển của nho sĩ, có cả lối đánh điếm hát đối đáp gọi là tổ tôm điếm trong lễ hội làng ở Bắc Bộ. Mặt văn hoá ấy đáng giữ và đáng tìm hiểu; còn việc đánh bài ăn tiền là chuyện khác hẳn, và pháp luật Việt Nam cấm đánh bạc. Ai muốn xem bộ bài tổ tôm như một hiện vật nghệ thuật thì nên chú ý nét khắc gỗ trên lá ông lão, lá thang thang: đó là dấu tích trực tiếp của nghề in bài lá Trung Hoa.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem ở đâu
Muốn đi tiếp, nên bắt đầu từ ba hướng:
- Sách: cuốn sách lớn về lịch sử bài tarot mà Michael Dummett xuất bản năm 1980 có chương mở đầu về nguồn gốc bài lá, phân tích thận trọng giả thuyết Trung Hoa và Mamluk. Ai đọc được tiếng Trung có thể tìm bản gốc Quy điền lục và Thục viên tạp ký, cả hai đều ngắn và dễ tra.
- Bảo tàng: Bảo tàng Bài lá Đức (Deutsches Spielkartenmuseum) ở Leinfelden-Echterdingen gần Stuttgart có bộ sưu tập bài châu Á; Bảo tàng Anh ở London giữ nhiều bộ bài Trung Hoa thế kỷ 19.
- Tự quan sát: đặt một quân mạt chược hàng "bính", một lá tổ tôm hàng "văn" và một lá rô của bộ bài tây cạnh nhau. Ba thứ ấy đều là con cháu của một ý tưởng: lấy đồng tiền làm ký hiệu cho lá bài.
Điều đáng mang về là cách đọc bằng chứng. Năm 868 là năm của một cái tên; khoảng năm 1400 là năm của một hiện vật; thế kỷ 15 mới có mô tả rõ. Ba mốc ấy cách nhau năm trăm năm, và khoảng trống giữa chúng chính là phần lịch sử còn để ngỏ.
Câu hỏi thường gặp
Bài lá ra đời ở đâu và khi nào?
Phần lớn nhà nghiên cứu cho rằng bài lá xuất hiện đầu tiên ở Trung Hoa. Tên "diệp tử hí" có trong sách đời Đường, gắn với năm 868, nhưng chưa chắc đã là lá bài. Bài lá giấy chia theo chất tiền chắc chắn đã phổ biến ở Trung Hoa thời Minh.
Diệp tử hí là gì?
Diệp tử hí nghĩa đen là "cuộc chơi bằng lá", được ghi trong Đỗ Dương tạp biên cuối đời Đường. Văn bản không tả luật hay hình dạng, nên giới nghiên cứu còn tranh cãi đó là bài lá, sách luật xúc xắc, hay một thứ chơi bằng tờ giấy khác.
Lá bài cổ nhất thế giới hiện ở đâu?
Lá bài thường được coi là cổ nhất còn sót lại là một lá bài Trung Hoa in mộc bản, tìm thấy gần Turfan ở Tân Cương, niên đại ước khoảng năm 1400, hiện lưu giữ tại Berlin. Niên đại này là ước tính, không ghi trên lá.
Bộ bài tây 52 lá có phải do người Trung Hoa phát minh không?
Không thể nói vậy. Bộ bài châu Âu đi vào từ bài Mamluk của Ai Cập cuối thế kỷ 14; còn bài Mamluk có bắt nguồn từ Trung Hoa hay không thì chưa có mắt xích vật chất chứng minh. Hai dòng bài có nét giống nhau nhưng quan hệ trực tiếp vẫn là giả thuyết.
Mạt chược có liên quan gì tới bài lá?
Có. Ba hàng bính, điều, vạn của mạt chược tương ứng với ba hàng tiền (đồng tiền, chuỗi tiền, vạn) của bài lá Trung Hoa thời Minh. Mạt chược xuất hiện khoảng giữa thế kỷ 19, như một dạng quân cứng của bài lá.
