Thầy then, thầy mo, thầy tào: người hành lễ của các dân tộc Việt Nam

Ở nhiều dân tộc thiểu số Việt Nam, người hành lễ là một vai trò xã hội có tên gọi riêng: người Tày, Nùng có then, pụt, tào; người Thái và người Mường có mo; người Dao có thầy cúng làm lễ cấp sắc; người H'Mông có thầy cúng và người hát chỉ đường trong tang lễ; người Chăm có các chức sắc và bà Pajau. Họ không chỉ cúng bái mà còn là người thuộc sử thi, giữ chữ cổ, hát, đàn, và là trí nhớ sống của cộng đồng. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019.

Vì sao gọi là "người hành lễ" chứ không phải "pháp sư"

Trong sách báo, các vai trò này đôi khi bị gom chung là "thầy cúng", "thầy phù thuỷ" hay dịch theo chữ "shaman". Cách gọi ấy dễ gây hiểu lầm. Mỗi truyền thống có quy tắc riêng: ai được làm, học thế nào, làm lễ gì, dùng sách hay chỉ dùng trí nhớ. Các nhà dân tộc học Việt Nam thường dùng cụm "người hành nghề tín ngưỡng" hoặc gọi đúng tên địa phương.

Bài này nhìn họ từ góc văn hoá: lời hát, văn bản, nhạc cụ, vai trò trong cộng đồng. Bài không đánh giá đúng sai niềm tin và không mô tả cách làm lễ. Phần lễ nghi được kể ở mức một người xem có thể thấy trong một buổi trình diễn hay một bảo tàng.

Then, pụt, tào: ba vai của người Tày – Nùng

Then: hát, đàn tính và chùm xóc nhạc

Then là thực hành tín ngưỡng của người Tày, Nùng, và người Thái ở một số vùng. Người làm then, nhiều nơi là phụ nữ, hát những đoạn lời dài kể chuyến đi lên mường trời dâng lễ, cầu an, cầu mùa, chúc thọ. Họ vừa hát vừa gảy đàn tính (cây đàn bầu mặt gỗ, cần dài) và rung chùm xóc nhạc. Lời then là một kho văn học dân gian lớn, có đoạn kể đường đi qua rừng, qua sông, qua các cửa ải, giàu hình ảnh.

Tháng 12 năm 2019, tại kỳ họp của Uỷ ban Liên chính phủ ở Bogotá (Colombia), UNESCO ghi danh "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ gồm nhiều tỉnh miền núi phía Bắc. Hát then, đàn tính còn được đưa lên sân khấu, có liên hoan riêng, và trở thành biểu tượng âm nhạc của vùng Việt Bắc.

Pụt

Ở một số vùng Tày, Nùng, nhất là ở Cao Bằng, có người làm pụt, cũng hát lời cúng có giai điệu, thường là phụ nữ. Ranh giới giữa then và pụt khác nhau theo địa phương; nhiều nhà nghiên cứu coi chúng là những nhánh gần nhau của cùng một truyền thống hát lễ.

Tào: người của sách

Thầy tào là người hành lễ dùng sách, chủ yếu viết bằng chữ Hán và chữ Nôm Tày, chịu ảnh hưởng rõ của Đạo giáo. Thầy tào thường lo tang ma, lễ cấp sắc, giải hạn. Khác then dựa nhiều vào lời hát thuộc lòng, tào dựa vào văn bản chép tay truyền qua các đời thầy. Vì thế, tủ sách của các thầy tào là kho tư liệu chữ Nôm Tày quý mà các nhà Hán Nôm đang sưu tầm.

Mo của người Mường và người Thái

Ở người Mường, ông mo (thầy mo) giữ vai trò trung tâm trong tang lễ. Trong những đêm tang, ông mo kể những áng mo dài, trong đó nổi tiếng nhất là phần kể chuyện trời đất, muôn loài và người Mường ra đời mà ta biết qua tên gọi Đẻ đất đẻ nước. Lời mo vừa là nghi lễ đưa tiễn người chết, vừa là sử thi của cả cộng đồng. Một áng mo đầy đủ có thể kéo dài nhiều đêm.

Người Thái cũng có thầy mo, làm các lễ trong đời người như tang ma, gọi vía, và đọc sách chép bằng chữ Thái cổ. Chữ Thái cổ là một trong những hệ chữ riêng hiếm hoi của các dân tộc thiểu số Việt Nam, và các thầy mo là những người giữ chữ ấy qua nhiều thế hệ. Ở người Thái còn có những bà một, người được tin là chữa bệnh bằng lễ, và các lễ hội lớn của bản mường có phần hành lễ của họ.

Thầy cúng người Dao và lễ cấp sắc

Lễ cấp sắc là một nghi lễ trọng đại của người Dao: người đàn ông qua lễ này được coi là trưởng thành, được đặt tên mới, có tư cách làm những việc lớn trong cộng đồng. Lễ do các thầy cúng chủ trì, kéo dài nhiều ngày, có múa, hát, treo tranh thờ.

Bộ tranh thờ người Dao dùng trong lễ cấp sắc là những bức tranh vẽ màu trên giấy dó hoặc vải, thể hiện thần linh theo phong cách chịu ảnh hưởng Đạo giáo. Đây là một dòng hội hoạ dân gian độc đáo, được Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và nhiều bảo tàng nước ngoài sưu tầm. Các thầy cúng Dao cũng giữ sách cúng viết bằng chữ Nôm Dao.

Người H'Mông: thầy cúng và người chỉ đường

Người H'Mông có thầy cúng làm các lễ gọi hồn, chữa bệnh theo niềm tin của cộng đồng. Trong tang lễ, có một vai đặc biệt: người hát bài chỉ đường, thường được phiên âm sang tiếng Việt là "Khúa kê", dẫn linh hồn người mất đi ngược lại con đường của đời mình, về với tổ tiên. Cùng lúc, tiếng khèn của người thổi khèn trong tang lễ được tin là nói thay lời dẫn đường.

Với người H'Mông, khèn không chỉ là nhạc cụ mà là "lời nói". Người thổi khèn tang lễ phải học lâu năm, thuộc nhiều bài, và được cộng đồng kính trọng.

Người Chăm: chức sắc và bà Pajau

Người Chăm ở Khánh Hoà (vùng Ninh Thuận cũ) và Lâm Đồng (vùng Bình Thuận cũ) có hai cộng đồng tín ngưỡng chính: Chăm Ahier (thường gọi là Chăm Bà-la-môn) và Chăm Awal (thường gọi là Chăm Bà-ni). Mỗi cộng đồng có hệ thống chức sắc riêng, với các thầy cả, thầy tế giữ văn bản chữ Chăm cổ (Akhar Thrah).

Trong lễ hội Katê ở các đền tháp Chăm, ngoài các thầy tế còn có bà Pajau, người phụ nữ giữ vai trò hành lễ, hát và múa dâng thần. Đây là một trong số ít vai hành lễ chính thức của phụ nữ trong hệ thống tín ngưỡng Chăm. Lễ hội Katê ở tháp Po Klong Garai, Po Rome là dịp người ngoài cộng đồng có thể quan sát.

Vua Lửa, Vua Nước của người Gia Rai

Người Gia Rai ở Tây Nguyên có hai nhân vật đặc biệt: Pơtao Apui (Vua Lửa) và Pơtao Ia (Vua Nước). Dù gọi là "vua", họ không cai trị, mà là người hành lễ được tin là có quan hệ với thần lửa, thần nước, được kính trọng trong một vùng rộng. Các bộ sử nhà Nguyễn có ghi về hai "nước" Hoả Xá và Thuỷ Xá, chính là cách triều đình gọi vùng của hai nhân vật này, và có quan hệ đi lại, trao đổi lễ vật. Đây là ví dụ hiếm hoi về người hành lễ của một dân tộc thiểu số được ghi trong chính sử triều đình.

So sánh nhanh

Góc nhìn hôm nay

Nhiều người hành lễ là nghệ nhân theo đúng nghĩa: thuộc hàng nghìn câu hát, chơi nhạc cụ, viết chữ cổ, vẽ tranh. Khi một thầy mo hay thầy tào già đi mà không có người học, cộng đồng mất cả một thư viện. Vì vậy, các chương trình sưu tầm lời then, lời mo, sách Nôm Tày, sách chữ Thái đang được làm ở nhiều tỉnh, và danh hiệu Nghệ nhân dân gian, Nghệ nhân ưu tú được trao cho một số người hành lễ có công giữ di sản.

• Xem: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có các khu trưng bày theo từng dân tộc, nơi gặp được nhạc cụ, trang phục, tranh và sách cúng của nhiều truyền thống kể trên; Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên.
• Nghe: các liên hoan hát then, đàn tính được tổ chức ở các tỉnh miền núi phía Bắc là dịp tốt để nghe then trên sân khấu.
• Tôn trọng: khi tình cờ gặp một buổi lễ thật trong bản, hãy hỏi phép trước khi chụp ảnh hay quay phim; đó là việc thiêng của gia đình người ta, không phải tiết mục biểu diễn.