Trên bộ bài Pháp kiểu Paris, bốn lá đầm (Q) mang tên Judith (cơ), Rachel (rô), Argine (chuồn) và Pallas (bích); bốn lá bồi (J) mang tên La Hire (cơ), Hector (rô), Lancelot (chuồn) và Ogier (bích). Các tên này được in cố định từ khoảng thế kỷ 17, lấy từ Kinh Thánh, thần thoại Hy Lạp, truyện hiệp sĩ và lịch sử Pháp, nhưng không thợ làm bài nào để lại lời giải thích, nên mỗi tên vẫn có hơn một cách hiểu.
Tám cái tên trên lá đầm và lá bồi
| Lá | Tên in trên lá | Cách hiểu phổ biến nhất | Cách hiểu khác |
|---|---|---|---|
| Đầm cơ | Judith | Nữ anh hùng trong Sách Judith, cứu thành Bethulia | Judith xứ Bavaria, hoàng hậu của Louis Mộ Đạo |
| Đầm rô | Rachel | Rachel, vợ của Jacob trong Sách Sáng thế | Gắn với nhân vật thời Charles VII (giai thoại) |
| Đầm chuồn | Argine | Được cho là đảo chữ của Regina (hoàng hậu, tiếng Latin) | Gắn với hoàng hậu Marie d'Anjou (giai thoại) |
| Đầm bích | Pallas | Pallas Athena, nữ thần trí tuệ và chiến tranh | Gắn với Jeanne d'Arc (giai thoại) |
| Bồi cơ | La Hire | Étienne de Vignolles, chiến hữu của Jeanne d'Arc | Ít tranh cãi |
| Bồi rô | Hector | Hector thành Troy | Hector de Maris trong truyện vua Arthur; hoặc một tướng của Charles VII |
| Bồi chuồn | Lancelot | Hiệp sĩ Bàn Tròn | Ít tranh cãi |
| Bồi bích | Ogier | Ogier người Đan Mạch, hiệp sĩ của Charlemagne | Ít tranh cãi |
Về bốn lá già (K), truyền thống Paris ghi David, Charles (Charlemagne), César và Alexandre. Bài này tập trung vào đầm và bồi, những lá ít được bàn hơn mà câu chuyện lại rối hơn.
Tên đã có từ bao giờ, và vì sao lại đổi
Bộ bài Pháp từ cuối thế kỷ 15 đã có lá hình in tên, nhưng các tên thay đổi theo xưởng, theo vùng, theo thời. Có bộ in tên các anh hùng Hy Lạp, có bộ in nhân vật truyện hiệp sĩ, có bộ in tên vua chúa đương thời. Mẫu Rouen dùng một bộ tên khác hẳn mẫu Paris. Phải tới khoảng thế kỷ 17, tám cái tên trong bảng trên mới gần như cố định trên mẫu Paris, và tới thế kỷ 19, khi mẫu Paris thành mẫu chính thức của cả nước Pháp, chúng mới thành "chuẩn".
Điều này quan trọng khi đọc những lời giải thích bay bổng trên mạng. Không có một người thiết kế nào chọn tám nhân vật này cùng lúc với một ý đồ chung. Mỗi cái tên là lớp trầm tích của một thời, được thợ sau chép lại vì đã quen tay.
Bốn bà đầm: Kinh Thánh, thần thoại và một trò đảo chữ
Judith và Rachel: hai phụ nữ của Cựu Ước
Judith trong Sách Judith là một goá phụ đã cứu thành Bethulia khỏi đạo quân của tướng Holofernes. Ở thời Trung cổ và Phục hưng, bà là biểu tượng quen thuộc của lòng dũng cảm, xuất hiện trên tranh, tượng, thảm dệt khắp châu Âu. Thợ làm bài chọn bà là chuyện tự nhiên. Tuy vậy, có người cho rằng tên này chỉ Judith xứ Bavaria, hoàng hậu thế kỷ 9 của vua Louis Mộ Đạo, con trai Charlemagne, để ghép cặp với lá già cơ mang tên Charles. Ý này nghe hợp lý về bố cục, nhưng không có chứng cứ nào từ thợ làm bài.
Rachel là người vợ được Jacob yêu thương trong Sách Sáng thế. Ở đây không có cách giải thích thay thế nào thuyết phục; những thuyết gắn Rachel với một phụ nữ trong triều Pháp thế kỷ 15 đều chỉ là giai thoại.
Argine: chiếc hộp chữ cái
Argine là cái tên lạ nhất, không ứng với nhân vật nổi tiếng nào. Lời giải thích được dẫn nhiều nhất: đây là phép đảo chữ của Regina, chữ Latin nghĩa là hoàng hậu. Đảo đủ sáu chữ cái thì đúng là ra. Từ đó lại có người suy tiếp rằng "hoàng hậu" ở đây là Marie d'Anjou, vợ vua Charles VII. Phần đảo chữ là một quan sát thú vị; phần Marie d'Anjou là giai thoại không có nguồn.
Pallas: nữ thần cầm vũ khí
Pallas là một danh xưng của Athena, nữ thần trí tuệ và chiến tranh trong thần thoại Hy Lạp. Bà là người phụ nữ duy nhất trong bốn đầm có gắn với binh khí, nên được đặt vào chất bích, chất vẫn được coi là tương ứng với kiếm. Một truyền thuyết phổ biến cho rằng Pallas trên lá bài là hình ẩn dụ của Jeanne d'Arc. Truyền thuyết này đẹp, nhưng không có bằng chứng.
Giai thoại "bốn hoàng hậu thời Charles VII"
Có một câu chuyện được kể nhiều: bốn đầm tượng trưng cho bốn người phụ nữ quanh vua Charles VII ở thế kỷ 15, gồm hoàng hậu, thái hậu, người tình Agnès Sorel và Jeanne d'Arc. Câu chuyện này khớp với chuyện La Hire nằm trên lá bồi cơ, nên càng dễ tin. Nhưng các nhà nghiên cứu bài lá coi đây là truyền thuyết hình thành về sau, ghép các tên rời rạc vào một cốt truyện lãng mạn.
Bốn chàng bồi: từ thành Troy tới chiến tranh Trăm năm
La Hire là biệt danh của Étienne de Vignolles, một chỉ huy quân Pháp có thật trong chiến tranh Trăm năm, từng chiến đấu bên Jeanne d'Arc ở Orléans năm 1429, mất năm 1443. Ông là người có thật duy nhất trong tám nhân vật mà danh tính gần như không ai tranh cãi. Việc một viên tướng đương thời có mặt trên lá bài cho thấy thợ làm bài thế kỷ 15 cũng thích đưa người nổi tiếng thời mình vào sản phẩm.
Hector thì gây tranh luận. Cách hiểu phổ biến là Hector, hoàng tử thành Troy trong Iliad. Điều này hợp với bốn lá già: David, Alexandre, César, Charlemagne đều nằm trong nhóm "Chín vị anh hùng" (Neuf Preux) mà văn hoá Pháp thời Trung cổ rất chuộng, và Hector thành Troy cũng là một trong chín vị đó. Nhưng cũng có người đọc là Hector de Maris, em cùng cha khác mẹ của Lancelot trong truyện vua Arthur, hay một tướng của Charles VII. Cả ba cách đọc đều có người ủng hộ.
Lancelot, hiệp sĩ Bàn Tròn, và Ogier, hiệp sĩ người Đan Mạch trong các bản anh hùng ca về Charlemagne, đều là nhân vật văn chương rất được yêu thích ở Pháp thời Trung cổ. Hai cái tên này gợi ra thế giới truyện hiệp sĩ mà người chơi bài thời ấy đều thuộc.
Từ "valet" đến "bồi", từ "knave" đến "jack"
Chữ valet trong tiếng Pháp thời Trung cổ không chỉ đầy tớ thường mà chỉ người hầu cận trẻ tuổi của một hiệp sĩ, thường xuất thân quý tộc. Vì thế những người "hầu" trên lá bài lại là Lancelot, Hector, những anh hùng chứ không phải gia nhân. Tiếng Việt gọi lá này là "bồi", thường được giải thích là mượn từ chữ boy mà người Pháp thời thuộc địa dùng để gọi người giúp việc nam. Nghĩa đã trượt xuống một bậc so với chữ valet ban đầu.
Tiếng Anh cũ gọi lá này là knave. Tên lóng jack có từ lâu, nhưng chỉ khi các nhà in Mỹ thế kỷ 19 đặt chỉ số ở góc lá thì chữ J mới thắng: viết "Kn" cho knave thì dễ lẫn với K của vua. Một quyết định kỹ thuật in đã đổi tên một quân bài.
Đầm thì có số phận ngược lại. Trong bài Ý và Tây Ban Nha, bộ ba lá hình là vua, kỵ sĩ và người hầu, không có phụ nữ. Bài Pháp thay kỵ sĩ bằng hoàng hậu. Bài Đức và Thuỵ Sĩ đến nay vẫn không có lá đầm.
Góc nhìn hôm nay: tự soi một bộ bài Paris
Bộ bài Pháp mẫu Paris vẫn được in và bán, thường gọi là "portrait officiel" hay "portrait de Paris". Cầm một bộ, bạn có thể tự kiểm tra:
- Tên in nhỏ ở góc các lá hình, thường dọc theo mép.
- Đối chiếu tên với chất: nữ thần chiến tranh Pallas nằm ở chất bích, chất vẫn được coi là tương ứng với kiếm; La Hire nằm cùng chất cơ với lá già Charles, lý do khiến có người đọc chữ Charles là vua Charles VII thay vì Charlemagne.
- So với bộ bài Anh – Mỹ: lá hình không ghi tên, nét vẽ đơn giản hơn, và bồi bích, bồi cơ chỉ lộ một bên mặt.
Muốn thấy các mẫu cũ trước khi tên được cố định, hãy ghé Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux. Muốn hiểu "Chín vị anh hùng", có thể tìm các bộ thảm dệt và tranh tường cuối Trung cổ về đề tài này trong các bảo tàng châu Âu: đó là cùng một kho hình tượng mà thợ làm bài đã lấy ra dùng.
Câu hỏi thường gặp
Bốn lá Q trong bộ bài là ai?
Trên mẫu Paris, đầm cơ là Judith, đầm rô là Rachel, đầm chuồn là Argine, đầm bích là Pallas. Judith và Rachel là phụ nữ trong Kinh Thánh, Pallas là nữ thần Athena, còn Argine thường được cho là đảo chữ của Regina, nghĩa là hoàng hậu.
Bốn lá J trong bộ bài là ai?
Bồi cơ là La Hire, chiến hữu của Jeanne d'Arc; bồi rô là Hector, thường hiểu là Hector thành Troy; bồi chuồn là Lancelot, hiệp sĩ Bàn Tròn; bồi bích là Ogier người Đan Mạch, hiệp sĩ của Charlemagne.
Bộ bài tây ở Việt Nam có in tên nhân vật không?
Thường là không. Bộ bài phổ biến ở Việt Nam theo mẫu Anh – Mỹ, lá hình không ghi tên. Tên nhân vật chỉ có trên bộ bài Pháp mẫu Paris.
Bốn bà đầm có phải là các hoàng hậu thời vua Charles VII không?
Đó là một giai thoại phổ biến, không có bằng chứng. Các tên trên lá bài thay đổi qua nhiều thế kỷ và chỉ cố định trên mẫu Paris khoảng thế kỷ 17, nên khó có chuyện chúng được chọn cùng lúc theo một ý đồ.
Vì sao lá bồi gọi là Jack và ký hiệu J?
Tiếng Anh cũ gọi lá này là knave, còn jack là tên lóng. Khi các nhà in Mỹ thế kỷ 19 đặt chỉ số ở góc lá, chữ J được chọn vì "Kn" dễ lẫn với K của lá vua.
