Tarocchi: tarot ban đầu là lối đánh bài có lá chủ ở nước Ý

Tarocchi là tên tiếng Ý của bộ bài tarot, và trong ba thế kỷ đầu nó chỉ là một lối đánh bài ăn lượt: bốn chất thường cộng thêm một dãy 21 lá "khải hoàn" (trionfi) luôn thắng mọi lá thường, và một lá Thằng Hề đứng ngoài thứ bậc. Ý tưởng "lá chủ" (trump) của bài lá châu Âu bắt đầu chính từ những lá khải hoàn ấy; đến nay lối đánh tarot vẫn được chơi ở Ý, Pháp, Áo, Hungary, hoàn toàn không dính tới bói toán.

Bộ bài 78 lá được xếp thế nào

Bộ tarocchi tiêu chuẩn có 78 lá, gồm ba phần:

Bốn chất ở Ý là chất Latin: cốc, tiền, kiếm, gậy. Điểm khác bài thường là mỗi chất có thêm lá hoàng hậu, thành bốn lá hình thay vì ba. Bộ bài vì thế vừa giữ được cấu trúc bài Ý cổ, vừa có thêm tầng lá khải hoàn đặt lên trên.

Một chi tiết lạ chỉ dân chơi tarot mới biết: trong nhiều lối đánh tarot cổ, ở hai chất "tròn" là cốc và tiền, thứ tự lá số bị đảo ngược, lá 1 lớn hơn lá 10. Hai chất "dài" là kiếm và gậy thì giữ thứ tự bình thường. Quy ước này có từ bài lá thường ở Ý thời xưa và được tarot giữ lại.

Từ "trionfi" tới chữ "trump"

Ý tưởng then chốt của tarocchi: có một nhóm lá luôn thắng mọi lá thường, bất kể chất. Trong ván bài, người chơi phải theo chất của lá được đánh trước; nếu không còn lá chất ấy, phải đánh lá khải hoàn, và lá khải hoàn ăn được lượt đó. Đây là nguyên tắc "chủ bài" mà về sau hàng loạt lối đánh châu Âu dùng.

Chữ tiếng Anh trump (lá chủ) được giới ngữ học coi là biến thể của triumph, tên một lối đánh bài thế kỷ 16 ở Anh. Triumph tiếng Anh, triomphe tiếng Pháp, trionfi tiếng Ý: cùng một gốc "khải hoàn". Trong các lối đánh không dùng bộ tarot, người ta chọn một chất thường làm chất chủ, nhưng tên gọi và ý tưởng thì đã có từ bộ bài khải hoàn của các triều đình Ý thế kỷ 15.

Còn chữ tarocchi xuất hiện muộn hơn, vào đầu thế kỷ 16, có lẽ để phân biệt bộ bài khải hoàn với lối đánh triumph dùng bài thường. Gốc của chữ này chưa ai giải thích chắc chắn.

Hai mươi mốt lá khải hoàn và Thằng Hề

Tên và thứ tự các lá khải hoàn thay đổi theo vùng. Bảng dưới theo thứ tự quen thuộc trong mẫu bài miền Bắc Ý và Pháp, kèm tên Ý thường dùng:

Đọc theo thứ tự, dãy lá giống một đám rước đạo đức của thời Phục hưng: từ người làm trò nhỏ bé, qua các quyền lực trần gian (hoàng đế, giáo hoàng), các đức hạnh, sự phù du của vận may và cái chết, tới các thiên thể, sự phán xét và thế giới. Người Ý thời ấy quen với những hình tượng này qua tranh tường, đám rước và thơ Trionfi của Petrarca. Ý nghĩa "bí truyền" chỉ được gán vào từ cuối thế kỷ 18.

Ba trật tự vùng miền

Michael Dummett, qua việc so các danh sách thứ tự lá khải hoàn còn sót lại, chia chúng thành ba nhóm vùng, ký hiệu A, B, C. Nhóm A gắn với Bologna và Florence; nhóm B với Ferrara và Venice; nhóm C với Milan, cũng là trật tự được mẫu bài Marseille của Pháp kế thừa. Khác biệt rõ nhất là vị trí các lá đức hạnh và hai lá cao nhất: ở Bologna, lá Thiên thần đứng trên lá Thế giới, còn trong trật tự Milan thì Thế giới cao nhất. Một trong những danh sách cổ nhất nằm trong một bài giảng chống cờ bạc viết bằng tiếng Latin khoảng năm 1500, không rõ tác giả.

Thằng Hề: "lá xin miễn"

Il Matto không phải lá chủ. Trong lối đánh cổ, người cầm nó có thể đánh ra thay cho lá phải theo, như một lời "xin miễn", và lấy lại về phía mình. Người Pháp gọi lá này là l'Excuse, đúng nghĩa "lời xin lỗi". Về sau, ở một số vùng, nó mới thành lá chủ cao nhất. Lá Joker của Mỹ trông giống Thằng Hề, nhưng ra đời độc lập ở thế kỷ 19.

Những biến thể Ý: từ 62 lá tới 97 lá

• Tarocchino Bologna: bộ 62 lá, bỏ các lá số từ 2 tới 5 ở mỗi chất. Lối đánh này vẫn còn câu lạc bộ ở Bologna.
• Minchiate Florence: bộ 97 lá, thêm lá khải hoàn cho các đức hạnh, bốn nguyên tố và mười hai cung hoàng đạo, tổng cộng 40 lá khải hoàn. Thịnh từ thế kỷ 16 tới thế kỷ 19 rồi mai một.
• Tarocco Piemontese: bộ 78 lá đầy đủ, chơi ở vùng Piedmont, gần với truyền thống Pháp.
• Tarocco Siciliano: bộ rút gọn của Sicily, còn được chơi ở vài thị trấn.

Mỗi biến thể là một bản ghi về vùng đất của nó, như phương ngữ của bộ bài.

Sang Pháp, Áo, Hungary: tarot không bói

Từ Ý, lối đánh tarot đi lên phía bắc trong thế kỷ 16 – 17. Ở Pháp, mẫu bài Marseille phổ biến từ thế kỷ 17 – 18 vốn được in để đánh bài. Lối đánh Pháp hiện đại dùng bộ 78 lá, ba lá đặc biệt là lá khải hoàn số 1, số 21 và l'Excuse, và có liên đoàn, giải đấu riêng.

Ở các vùng nói tiếng Đức và Đế quốc Áo – Hung, lối đánh này gọi là Tarock. Đến thế kỷ 18 – 19, người Áo và Hungary bỏ chất Latin, dùng chất Pháp, và vẽ lá khải hoàn thành những cảnh sinh hoạt, phong cảnh, không còn giáo hoàng hay thần chết. Mẫu bài 54 lá "Industrie und Glück" (Công nghiệp và May mắn) đến nay vẫn in ở Áo. Tarock là một phần sinh hoạt quán cà phê Vienna, với lối đánh Königrufen nổi tiếng.

Đặt bộ tarot bói toán quen thuộc cạnh một bộ Tarock Áo với hình cảnh làng quê, khó tin chúng cùng một gốc. Nhưng cả hai đều từ bộ bài khải hoàn của Milan và Ferrara.

Bộ "tarocchi" không phải tarot: bản khắc Mantegna

Có một nhầm lẫn kinh điển: bộ 50 bản khắc đồng ở Ferrara khoảng thập niên 1460, quen gọi là "Tarocchi Mantegna". Bộ này không phải bài tarot, cũng không do Mantegna làm. Đó là một loạt tranh in mang tính giáo khoa, chia năm nhóm: các tầng lớp xã hội, các nàng thơ và nghệ thuật, các môn học và đức hạnh, các thiên thể. Không có chất, không có lá khải hoàn để đánh. Cái tên "tarocchi" gán vào về sau chỉ vì nó trông giống. Một ví dụ cho thấy chữ "tarot" dễ bị dán lên mọi thứ có hình đẹp thời Phục hưng.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem ở đâu

• Sách: cuốn sách lớn về lịch sử bài tarot mà Michael Dummett xuất bản năm 1980 là công trình nền tảng, viết bởi một người vừa là triết gia vừa là người chơi tarot. Cuốn này nghiên cứu tarot như lối đánh bài và bác bỏ các thuyết Ai Cập, thuyết bí truyền bằng chứng cứ.
• Bảo tàng: các lá Visconti–Sforza ở Thư viện Morgan (New York) và Accademia Carrara (Bergamo); bộ Mantegna ở nhiều phòng tranh in lớn. Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux có nhiều bộ tarot để đánh bài từ Pháp và Ý.
• Tự quan sát: nếu có một bộ tarot, hãy tách 21 lá khải hoàn ra và xếp theo số. Nhìn chúng như một đám rước Phục hưng, bạn sẽ thấy câu chuyện mà người Milan thế kỷ 15 nhìn thấy.

Tarocchi là lịch sử của một lối đánh và của nghệ thuật in. Việc dùng bài để cá cược thì pháp luật Việt Nam cấm.