Tamamo-no-Mae là mỹ nhân trong truyền thuyết Nhật Bản, sống trong cung của Toba thượng hoàng cuối thời Heian, thật ra là hồ ly chín đuôi. Một âm dương sư dùng nghi lễ làm nàng lộ nguyên hình, nàng bỏ trốn tới đồng Nasu, bị vây bắt và hoá thành tảng đá Sesshō-seki ("đá sát sinh") toả khí độc. Tảng đá có thật ở Nasu, tỉnh Tochigi, và khí độc quanh đó là khí núi lửa, điều giải thích vì sao truyền thuyết bám chặt vào nơi này.
Truyền thuyết kể gì
Truyện có nhiều bản, chi tiết khác nhau, nhưng khung chung là thế này.
Trong cung của Toba thượng hoàng (người trị vì đầu thế kỷ 12 rồi thoái vị làm thượng hoàng) xuất hiện một thiếu nữ đẹp, thông minh lạ thường, hỏi gì cũng biết, từ kinh Phật tới thơ văn Trung Hoa. Người ta gọi nàng là Tamamo-no-Mae. Có bản kể rằng trong một buổi tiệc đêm, gió thổi tắt đèn, và thân nàng toả sáng giữa bóng tối. Thượng hoàng sủng ái nàng.
Không lâu sau, thượng hoàng đổ bệnh, thuốc men không đỡ. Âm dương sư của triều đình được mời tới. Trong nhiều bản, người đó là Abe no Yasunari, hậu duệ của Abe no Seimei; có bản ghi là Abe no Yasuchika. Ông bói và kết luận nguồn bệnh chính là Tamamo-no-Mae.
Cuộc đấu phép: nghi lễ làm lộ nguyên hình
Đây là phần "đấu" của câu chuyện, và nó không diễn ra bằng gươm hay sấm sét. Âm dương sư đề nghị làm một nghi lễ cầu an lớn, và đặt Tamamo-no-Mae vào vai người cầm gậy lễ gohei đứng trên đàn tế. Nàng không từ chối được, vì từ chối là tự thú.
Trong lúc lời chú được đọc, nàng bắt đầu bất an, rồi biến mất khỏi đàn lễ. Trong nhiều bản kể, nàng hiện nguyên hình là một con cáo vàng chín đuôi, bay ra khỏi kinh thành về phía đông. Tác giả truyện cho cuộc đấu này thắng bằng việc đặt đối thủ vào đúng chỗ phép của nàng không dùng được: ngay giữa một nghi lễ mà nàng phải tự tay góp phần.
Trong vài bản, nghi lễ được gọi là tế Thái Sơn Phủ Quân, một vị thần cai quản sinh tử gốc Trung Hoa được âm dương sư Nhật thờ. Tên lễ khác nhau tuỳ văn bản.
Cuộc vây bắt ở Nasu và tảng đá
Hồ ly chạy về đồng Nasu ở xứ Shimotsuke, nay là tỉnh Tochigi, phía bắc Tōkyō. Triều đình sai hai võ tướng miền đông là Kazusa-no-suke và Miura-no-suke dẫn quân vây bắt. Lần đầu không được, họ về luyện tập bắn cung cưỡi ngựa rồi trở lại. Cuối cùng hồ ly bị hạ.
Nhưng chuyện chưa kết thúc. Oán khí của nàng nhập vào một tảng đá lớn. Chim bay qua rơi xuống, thú tới gần không về, người đi ngang cũng gặp nạn. Dân gọi nó là Sesshō-seki, "hòn đá giết sinh linh".
Thiền sư Gennō và tảng đá vỡ
Hơn hai trăm năm sau, theo truyền thuyết, thiền sư Gennō Shinshō, một vị tăng phái Tào Động sống vào thế kỷ 14, đi qua Nasu. Ông làm lễ siêu độ cho linh hồn trong đá, gõ gậy vào đá, và tảng đá vỡ thành nhiều mảnh văng đi các nơi. Hồn hồ ly được giải thoát, có bản nói nàng hối lỗi và quy y.
Tiếng Nhật còn giữ một dấu vết vui của truyện này: chiếc búa lớn của thợ mộc gọi là "gennō", được dân gian giải thích là theo tên vị thiền sư đập đá. Cách giải thích từ nguyên này phổ biến nhưng chưa chắc chắn.
Tamamo-no-Mae đi qua các văn bản
| Thời kỳ | Văn bản / hình thức | Đóng góp cho truyện |
|---|---|---|
| Thời Muromachi (thế kỷ 14–16) | Truyện kể có tranh (otogizōshi) về Tamamo-no-Mae | Khung chính: mỹ nhân trong cung, âm dương sư, vây bắt ở Nasu, tảng đá |
| Thời Muromachi | Kịch Nō "Sesshōseki" | Đặt thiền sư Gennō vào trung tâm: lễ siêu độ cho tảng đá |
| Năm 1689 | Bashō ghé Sesshō-seki trong chuyến đi được chép thành Oku no Hosomichi | Ghi lại khí độc của đá vẫn làm côn trùng chết phủ kín mặt cát |
| Đầu thế kỷ 19 | Sách tranh "Ehon Sankoku Yōfuden", tranh của Katsushika Hokusai | Nối Tamamo với yêu hồ ở Ấn Độ và Trung Hoa, như Đát Kỷ, thành một con hồ ly đi qua "ba nước" |
Mối nối với Đát Kỷ là chỗ hay để người đọc Phong thần diễn nghĩa nhận ra. Trong Phong thần, Đát Kỷ bị hồ ly ngàn năm nhập vào và làm Trụ vương mất nước. Thời Edo, người Nhật ghép lại: con hồ ly ấy chạy từ Trung Hoa sang Nhật, đội lốt Tamamo-no-Mae. Đây là ghép nối của văn học Edo, không có trong các bản Muromachi sớm.
Đọc truyện như một cuộc đấu phép
So với các trận đấu phép trong Tây du ký hay Phong thần, truyện Tamamo-no-Mae có ba vòng rất rõ, mỗi vòng một loại sức mạnh khác nhau:
- Vòng bói: âm dương sư chỉ ra nguồn bệnh. Đây là đấu bằng hiểu biết, chưa ai dùng phép đánh ai.
- Vòng nghi lễ: lời tế và đàn lễ buộc hồ ly hiện hình. Phép của nàng thua vì bị đặt vào chỗ không thể né.
- Vòng siêu độ: thiền sư Gennō không diệt, mà giải thoát. Kết thúc bằng lòng từ chứ không bằng chiến thắng.
Vòng cuối là chỗ văn hoá Nhật thời Muromachi khác nhiều truyện đánh yêu: kẻ thua không bị xoá đi, mà được đưa về chỗ yên. Kịch Nō "Sesshōseki" dựng chính vòng này thành cao trào.
Khí độc có thật: giải thích của khoa học
Sesshō-seki nằm ở khu suối nước nóng Nasu-Yumoto, trên sườn núi lửa Nasu. Vùng này có những lỗ phun khí núi lửa, trong đó có hydro sulfua và các khí lưu huỳnh khác. Ở chỗ trũng, khí nặng đọng lại; chim nhỏ, côn trùng tới gần có thể chết, và người ở lâu cũng không tốt. Biển báo tại chỗ khuyên du khách không vào vùng có khí và không ở lâu.
Nói cách khác, "đá giết sinh linh" là một quan sát đúng của người xưa về một hiện tượng địa chất, được truyền thuyết khoác cho một lời giải thích. Cái chết của côn trùng mà Bashō ghi lại thế kỷ 17 phù hợp với cách khí núi lửa tác động.
Tảng đá vỡ đôi năm 2022
Tháng 3 năm 2022, tảng Sesshō-seki được phát hiện đã nứt làm đôi, sợi thừng thiêng quấn quanh đá rơi xuống. Báo chí Nhật và quốc tế đưa tin rộng, mạng xã hội bàn chuyện "hồ ly được thả ra". Giới chức địa phương giải thích vết nứt đã có từ nhiều năm và nước mưa thấm vào làm nó tách ra. Sau đó, các nhà sư tới làm lễ tại chỗ.
Góc nhìn hôm nay
- Đi: Sesshō-seki nằm trong khu Nasu-Yumoto, thị trấn Nasu, tỉnh Tochigi, gần đền Nasu Onsen. Đường đi bộ ngắn, có tượng Phật đá Sen-tai Jizō dọc lối. Nhớ đọc biển báo về khí núi lửa.
- Đọc: đoạn Nasu trong Oku no Hosomichi của Bashō, có bản dịch tiếng Việt và tiếng Anh. Đọc kịch bản Nō "Sesshōseki" để thấy cách sân khấu Nhật biến chuyện đánh yêu thành chuyện siêu độ.
- So sánh: đặt Tamamo cạnh Đát Kỷ của Phong thần và hồ ly trong Liêu trai chí dị. Hồ ly Trung Hoa, Nhật Bản đều có thể tốt hoặc xấu, nhưng hồ ly "làm nghiêng nước" thường bị kể là kẻ phải bị lộ nguyên hình.
- Đọc kỹ góc nhìn: nhiều nhà nghiên cứu nhận xét truyện Tamamo, như truyện Đát Kỷ, đổ lỗi suy vong cho một người phụ nữ. Biết điều này giúp đọc truyền thuyết tỉnh táo hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tamamo-no-Mae là ai?
Là một mỹ nhân trong truyền thuyết Nhật, sống trong cung Toba thượng hoàng cuối thời Heian, bị một âm dương sư vạch ra là hồ ly chín đuôi. Nàng trốn về Nasu, bị vây bắt và hoá thành đá Sesshō-seki.
Sesshō-seki ở đâu?
Ở khu suối nước nóng Nasu-Yumoto, thị trấn Nasu, tỉnh Tochigi, Nhật Bản. Đây là vùng núi lửa có khí lưu huỳnh, nên có biển cảnh báo khách không đứng lâu ở chỗ trũng.
Đá Sesshō-seki vỡ năm nào?
Tảng đá được phát hiện nứt làm đôi vào tháng 3 năm 2022. Giới chức giải thích đó là do vết nứt cũ và nước mưa, không phải chuyện thần bí; sau đó có lễ cầu an tại chỗ.
Ai làm Tamamo-no-Mae lộ nguyên hình?
Phần lớn bản kể ghi là âm dương sư Abe no Yasunari, hậu duệ của Abe no Seimei; có bản ghi Abe no Yasuchika. Ông làm lễ cầu an và đặt nàng vào vai người dự lễ, khiến nàng phải hiện hình.
Tamamo-no-Mae và Đát Kỷ có liên quan không?
Trong văn học thời Edo, nhất là sách tranh Ehon Sankoku Yōfuden, người Nhật ghép Tamamo với Đát Kỷ thành một con hồ ly đi qua Ấn Độ, Trung Hoa rồi sang Nhật. Các bản truyện Muromachi sớm hơn chưa có mối nối này.
