Thập tuyệt trận là mười trận pháp do mười vị Thiên quân đảo Kim Ngao lập ở ngoài thành Tây Kỳ trong Phong thần diễn nghĩa, để giúp Văn thái sư nhà Thương đánh phe Khương Tử Nha. Phe Xiển giáo do Nhiên Đăng đạo nhân chỉ huy phá lần lượt từng trận, mỗi trận là một kiểu phép riêng: gió, băng, lửa, cát đỏ, ánh vàng, hút hồn. Đoạn này nằm khoảng hồi 44 đến 50 bản 100 hồi và là chuỗi đấu phép dài nhất của tiểu thuyết.
Phong thần diễn nghĩa và cuộc chiến giữa hai giáo phái
Phong thần diễn nghĩa là tiểu thuyết thần ma đời Minh, 100 hồi, tác giả thường được ghi là Hứa Trọng Lâm, có thuyết khác cho là Lục Tây Tinh. Truyện lấy khung lịch sử nhà Chu thay nhà Thương (khoảng thế kỷ 11 TCN), rồi phủ lên đó một cuộc chiến của tiên thần. Phe nhà Chu có Xiển giáo, đứng đầu là Nguyên Thuỷ Thiên Tôn với mười hai đệ tử gọi là "thập nhị kim tiên". Phe nhà Thương được nhiều người của Triệt giáo giúp, đứng đầu là Thông Thiên Giáo Chủ.
Cần tách rõ hai lớp. Việc Vũ Vương diệt Trụ có trong sử liệu như Sử ký Tư Mã Thiên, và khảo cổ đã xác nhận nhà Thương có thật qua giáp cốt văn ở Ân Khư. Còn các trận pháp, pháp bảo, tiên nhân đều là sáng tác của tiểu thuyết và tín ngưỡng dân gian.
Vì sao có Thập tuyệt trận
Văn Trọng, tức Văn thái sư, là trọng thần trung thành của nhà Thương, từng học đạo với Triệt giáo. Đánh Tây Kỳ nhiều lần không được, ông mời mười vị Thiên quân ở đảo Kim Ngao tới giúp. Mười vị này mỗi người lập một trận, bày ngoài thành, rồi thách phe Tây Kỳ vào phá.
Điểm đặc biệt của các trận là chúng không phải đội hình binh lính như trận pháp trong Tam Quốc. Mỗi "trận" giống một vùng phép thuật kín, có cờ, có đài, có bảo vật trấn giữ. Người thường bước vào là không ra được. Muốn phá, phải có người hiểu phép và có pháp bảo khắc chế đúng loại.
Mười trận và phép của từng trận
Bảng dưới ghi tên mười trận theo cách phiên âm phổ biến và tính chất phép theo mô tả trong truyện. Tên các vị chủ trận và người phá có khác nhau đôi chút giữa các bản dịch tiếng Việt, nên chỉ ghi ở những trận được kể rõ nhất.
| Trận | Phép của trận | Ghi chú đáng nhớ |
|---|---|---|
| Thiên Tuyệt trận | Phép lấy từ khí trời, người vào bị vây trong cõi mờ mịt | Trận đầu tiên bị phá; người phá thường được kể là Văn Thù Quảng Pháp Thiên Tôn |
| Địa Liệt trận | Trên có sấm, dưới có lửa | Đối xứng với Thiên Tuyệt: một trời, một đất |
| Phong Hống trận | Gió dữ cuốn theo lửa và dao | Phải đi mượn hạt Định Phong Châu mới vào được |
| Hàn Băng trận | Núi băng từ trên dưới ép lại | Phép lạnh đối lập với Liệt Diễm |
| Kim Quang trận | Gương báu toả ánh vàng làm người tan biến | Do Kim Quang Thánh Mẫu chủ trì; Quảng Thành Tử dùng Phiên Thiên Ấn phá |
| Hoá Huyết trận | Cát đen bay vào người | Tên trận nghe dữ nhất trong mười trận |
| Liệt Diễm trận | Ba loại lửa | Lục Áp đạo nhân, người "không sợ lửa", tới phá |
| Lạc Hồn trận | Lấy hồn người qua hình nhân rơm | Hồn Khương Tử Nha bị kéo đi, Xích Tinh Tử vào trận lấy lại |
| Hồng Thuỷ trận | Nước đỏ dâng lên, chạm vào là nguy | Một trong những trận phá muộn |
| Hồng Sa trận | Cát đỏ giam người | Vũ Vương, Na Tra, Lôi Chấn Tử bị giam suốt trăm ngày; Nam Cực Tiên Ông phá |
Những đoạn được nhớ nhất
Lạc Hồn trận: Khương Tử Nha mất hồn
Đây là trận "lạ" nhất. Vị chủ trận không mời đối phương vào mà làm một hình nhân rơm, viết tên Khương Tử Nha lên, ngày ngày làm phép. Khương Tử Nha ở trong thành mỗi ngày một mê man, cuối cùng hồn rời thân. Truyện kể hồn ông bay về phía núi Côn Lôn, được Xích Tinh Tử nhận ra; ông theo dấu hồn tới tận trận, rồi tìm cách vào trận cướp lại hình nhân để trả hồn về xác. Đây là lối "đấu phép từ xa": không cần chạm mặt, chỉ cần có tên.
Hồng Sa trận: Vũ Vương bị giam trăm ngày
Theo truyện, muốn phá Hồng Sa trận phải có người mang phúc khí của bậc đế vương bước vào. Vũ Vương vào cùng Na Tra và Lôi Chấn Tử, cả ba bị giam trong cát đỏ trăm ngày, chờ đúng thời điểm mới được Nam Cực Tiên Ông cứu ra. Đoạn này đặt một ý rất phong thần: thời vận quan trọng ngang sức mạnh.
Triệu Công Minh và mũi tên trên hình nhân
Giữa lúc các trận đang bị phá, Văn thái sư mời thêm Triệu Công Minh ở núi Nga Mi tới. Triệu Công Minh có roi sắt và hạt Định Hải Châu, đánh bại nhiều kim tiên. Lục Áp đạo nhân hiến kế: dựng hình nhân của Triệu Công Minh, làm phép nhiều ngày, rồi dùng cung bắn vào hình nhân. Triệu Công Minh ở xa mà thua. Về sau, trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, Triệu Công Minh trở thành một vị thần tài, cưỡi hổ đen, cầm roi.
Cái chết của Triệu Công Minh kéo theo đoạn tiếp: ba người em gái là Vân Tiêu, Quỳnh Tiêu, Bích Tiêu lập Cửu Khúc Hoàng Hà trận để báo thù, giam được cả mười hai kim tiên, và phải chờ Lão Tử cùng Nguyên Thuỷ Thiên Tôn đích thân tới mới phá. Đó là một trận riêng, không thuộc mười trận kể trên.
Cách tiểu thuyết dựng một chuỗi đấu phép
Đọc kỹ, Thập tuyệt trận có một khuôn khá đều:
- Chủ trận ra khiêu chiến, khoe phép của trận mình.
- Phe Tây Kỳ cử một người vào trước, thường là nhân vật phụ, để thử và để lộ cách trận vận hành. Những nhân vật này hay hy sinh, và đó là cách tiểu thuyết đưa họ lên "Bảng Phong Thần".
- Một kim tiên bước vào với pháp bảo khắc chế: gió thì cần châu định gió, lửa thì cần người không sợ lửa, gương thì cần ấn đè gương.
- Trận vỡ, chủ trận thua và cũng lên bảng.
Cái khuôn này giống hệt một hệ "khắc chế" trong bộ bài: mỗi trận là một lá mạnh nhưng có một lá đối đúng. Ý tưởng Bảng Phong Thần, danh sách ba trăm sáu mươi lăm vị thần được phong sau chiến tranh, cũng giải thích vì sao tác giả để nhiều nhân vật "ra đi" nhẹ nhàng: họ không mất hẳn, mà về đúng chỗ trên bảng.
Ảnh hưởng tới văn hoá đại chúng
Phong thần diễn nghĩa đặt nền cho nhiều vị thần trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, từ Na Tra, Dương Tiễn tới Triệu Công Minh. Ở Việt Nam, truyện được biết tới qua các bản dịch quốc ngữ từ nửa đầu thế kỷ 20, qua sân khấu hát bội, cải lương và qua phim truyền hình Hồng Kông, Trung Quốc chiếu từ thập niên 1990.
Các trận pháp như Thập tuyệt trận, Cửu Khúc Hoàng Hà trận, Tru Tiên trận về sau trở thành kho chữ cho thể loại tiên hiệp mạng: "trận pháp", "pháp bảo", "kim tiên" đều đi ra từ đây. Khi đọc truyện mạng gặp những chữ này, nên nhớ gốc của chúng là một tiểu thuyết đời Minh, không phải kinh điển Đạo giáo.
Đọc thêm và tự tìm hiểu
- Bản gốc: Phong thần diễn nghĩa, khoảng hồi 44 đến 50 cho Thập tuyệt trận và Triệu Công Minh, tiếp đó là Cửu Khúc Hoàng Hà trận. Nên đọc bản đủ 100 hồi.
- Sử để đối chiếu: Sử ký, phần Ân bản kỷ và Chu bản kỷ, kể chuyện Vũ Vương đánh Trụ ở Mục Dã bằng văn ngắn gọn, không có tiên nhân nào.
- Bảo tàng: Bảo tàng Ân Khư ở An Dương, tỉnh Hà Nam, trưng bày giáp cốt văn và đồ đồng nhà Thương, nơi thấy được "nhà Thương thật" đằng sau tiểu thuyết.
- Bài tập: lập bảng mười trận và tự ghép mỗi trận với một "lá khắc". Sau đó đối chiếu với truyện xem tác giả có chọn giống mình không.
Câu hỏi thường gặp
Thập tuyệt trận gồm những trận nào?
Gồm Thiên Tuyệt, Địa Liệt, Phong Hống, Hàn Băng, Kim Quang, Hoá Huyết, Liệt Diễm, Lạc Hồn, Hồng Thuỷ và Hồng Sa. Mỗi trận do một vị Thiên quân đảo Kim Ngao lập, mỗi trận một loại phép riêng.
Ai lập Thập tuyệt trận trong Phong thần?
Mười vị Thiên quân ở đảo Kim Ngao thuộc Triệt giáo, được Văn thái sư nhà Thương mời tới giúp đánh Tây Kỳ. Phe phá trận là Xiển giáo do Nhiên Đăng đạo nhân chỉ huy.
Thập tuyệt trận nằm ở hồi mấy Phong thần diễn nghĩa?
Khoảng từ hồi 44 tới hồi 50 bản 100 hồi, xen với đoạn Triệu Công Minh tới giúp Văn thái sư. Tiếp ngay sau là Cửu Khúc Hoàng Hà trận của ba chị em Tam Tiêu.
Lạc Hồn trận làm gì Khương Tử Nha?
Chủ trận làm hình nhân rơm mang tên Khương Tử Nha và làm phép mỗi ngày, khiến hồn ông rời xác. Xích Tinh Tử vào trận lấy lại hình nhân để trả hồn cho ông.
Phong thần diễn nghĩa có phải chuyện thật không?
Không. Việc nhà Chu thay nhà Thương là sự kiện lịch sử có trong Sử ký và được khảo cổ xác nhận, nhưng tiên nhân, trận pháp và pháp bảo đều là tiểu thuyết đời Minh và tín ngưỡng dân gian.
