Trận Nhị Lang Thần đấu Tôn Ngộ Không nằm ở hồi 6 Tây du ký: sau khi mười vạn thiên binh vây Hoa Quả Sơn mà không bắt được Ngộ Không, Quan Âm tiến cử Nhị Lang Chân Quân ở Quán Giang Khẩu. Hai bên đánh tay đôi, rồi đuổi nhau qua một chuỗi biến hoá, và Nhị Lang thắng nhờ luôn hoá thành thứ "ăn" được hình Ngộ Không vừa biến. Ngộ Không chỉ bị bắt khi Thái Thượng Lão Quân ném vòng Kim cương trác từ trên mây xuống.
Vì sao cả thiên đình phải cầu tới Nhị Lang
Muốn hiểu trận này, phải nhớ Ngộ Không đã làm gì ngay trước đó. Ở hồi 5, chàng khỉ được giao trông vườn đào tiên, ăn gần hết đào chín, phá hội Bàn Đào của Tây Vương Mẫu, uống trộm ngự tửu, rồi lạc vào cung Đâu Suất ăn sạch mấy hồ lô kim đan của Thái Thượng Lão Quân. Say rồi tỉnh, biết mình gây hoạ lớn, Ngộ Không trốn về Hoa Quả Sơn.
Ngọc Hoàng sai Lý Thiên Vương cùng Na Tra dẫn mười vạn thiên binh, giăng "thiên la địa võng" quanh núi. Đánh suốt một ngày, thiên binh không làm gì được. Đúng lúc đó Quan Âm Bồ Tát tới dự hội, nghe chuyện, sai đệ tử Huệ Ngạn (tức Mộc Tra, con thứ hai của Lý Thiên Vương) xuống giúp. Huệ Ngạn đánh mấy chục hiệp rồi cũng thua chạy về.
Quan Âm bèn tiến cử một người: Hiển Thánh Nhị Lang Chân Quân, ở Quán Châu, cửa sông Quán Giang. Truyện nói Nhị Lang là cháu của Ngọc Hoàng, có tiếng "nghe điều mà không nghe tuyên", tức là nhận lệnh điều binh chứ không ở trên triều. Ngọc Hoàng hạ chỉ, Nhị Lang dẫn sáu anh em kết nghĩa núi Mai Sơn cùng đám thần binh, con chó Hao Thiên và chim ưng, kéo tới Hoa Quả Sơn.
Diễn biến trận đấu theo hồi 6
Đánh tay đôi và "pháp thiên tượng địa"
Nhị Lang cầm đao ba mũi hai lưỡi, Ngộ Không cầm gậy Như Ý. Hai bên đánh hơn ba trăm hiệp chưa phân thắng bại. Rồi cả hai cùng dùng phép hoá thân khổng lồ: Nhị Lang cao vạn trượng, đao như núi; Ngộ Không cũng to ngang, gậy chống trời. Trong lúc hai "người khổng lồ" giằng co, sáu anh em Mai Sơn xông vào doanh trại khỉ, thả chó và ưng, đánh tan bầy khỉ. Ngộ Không thấy quân mình vỡ, mất bình tĩnh, thu nhỏ lại rồi bỏ chạy.
Chi tiết này đáng để ý: trong truyện, Ngộ Không không thua vì yếu sức. Chàng thua vì phải lo hai việc một lúc, còn Nhị Lang có đồng đội lo phần còn lại.
Chuỗi biến hoá: kẻ săn đuổi theo con mồi
Đoạn được nhớ nhất là cuộc rượt đuổi bằng biến hoá. Ngộ Không đổi hình liên tục để trốn, Nhị Lang nhìn ra và đổi theo, mỗi lần đều thành loài săn đúng con vừa hiện ra. Thứ tự dưới đây theo bản 100 hồi; tên loài chim có thể khác chút ít giữa các bản dịch tiếng Việt.
| Lượt | Ngộ Không hoá thành | Nhị Lang đáp lại | Ý của nước đi |
|---|---|---|---|
| 1 | Chim sẻ đậu trên cành | Chim ưng | Ưng bắt sẻ |
| 2 | Chim cốc lớn bay vút lên | Hạc biển | Chim to hơn đuổi theo trên trời |
| 3 | Con cá lặn xuống suối | Chim bắt cá chờ trên mặt nước | Đổi từ trời xuống nước vẫn không thoát |
| 4 | Con rắn nước bò vào bụi cỏ | Hạc đầu đỏ | Hạc mổ rắn |
| 5 | Một loài chim tầm thường đứng ven bãi | Không biến, lấy ná bắn | Nhị Lang chê hình ấy hèn, không thèm hoá theo |
| 6 | Ngôi miếu thổ địa | Nhận ra cột cờ sau miếu | Phép lộ vì cái đuôi |
Lượt thứ sáu là chỗ khiến người đọc nhiều thế hệ bật cười. Ngộ Không lăn xuống chân núi, hoá thành một ngôi miếu nhỏ: miệng mở làm cửa, răng làm cánh cửa, lưỡi làm tượng thần, hai mắt làm cửa sổ. Riêng cái đuôi không biết giấu đâu, đành dựng đứng sau lưng làm cột cờ. Nhị Lang tới nơi, nhìn một cái là hiểu: xưa nay có miếu nào dựng cột cờ ở đằng sau. Chàng định đập cửa sổ trước, Ngộ Không biết bị lộ, nhảy vọt lên mây chạy mất.
Ngộ Không giả làm Nhị Lang
Lần này Ngộ Không đổi chiến thuật. Thay vì trốn, chàng hoá luôn thành Nhị Lang, bay thẳng tới miếu của Nhị Lang ở Quán Giang Khẩu, ngồi lên chỗ thờ nhận lễ của dân. Trong lúc đó, ở trên trời, Lý Thiên Vương soi gương chiếu yêu theo dõi và báo cho Nhị Lang biết. Nhị Lang quay về miếu mình, hai "Nhị Lang" chạm mặt, Ngộ Không hiện nguyên hình, hai bên lại đánh từ Quán Giang quay về Hoa Quả Sơn.
Vòng Kim cương trác của Lão Quân
Từ trên mây, Ngọc Hoàng, Quan Âm và Thái Thượng Lão Quân cùng xem. Quan Âm định thả tịnh bình xuống chặn, Lão Quân can: bình của Bồ Tát bằng sứ, chạm gậy sắt e vỡ. Lão Quân tháo chiếc vòng Kim cương trác trên tay, ném xuống trúng đầu Ngộ Không. Ngộ Không ngã nhào, chó Hao Thiên lao tới níu chân, các anh em Mai Sơn ùa vào trói lại. Trận đấu kết thúc ở đây.
Sang hồi 7, Ngộ Không bị đưa vào lò Bát quái 49 ngày, luyện ra đôi "hỏa nhãn kim tinh", phá lò chạy ra đại náo thiên cung, cho tới khi Phật Tổ Như Lai úp bàn tay thành núi Ngũ Hành. Phần đó là chuyện khác; trận đấu phép đúng nghĩa giữa hai bên chỉ nằm trọn trong hồi 6.
Vì sao Nhị Lang thắng: đọc trận đấu như một ván so tài
Nếu chỉ tính sức, truyện cho thấy hai bên ngang nhau. Cái khác nằm ở cách dùng phép.
- Ngộ Không biến để trốn, Nhị Lang biến để bắt. Mỗi hình Ngộ Không chọn là một câu hỏi "tìm ta đi", còn mỗi hình Nhị Lang chọn là câu trả lời đúng loài ăn thịt của con mồi. Người đuổi luôn có lợi vì chỉ cần phản ứng.
- Nhị Lang nhìn thấu. Truyện nhấn nhiều lần vào "con mắt" của Nhị Lang. Về sau dân gian và sân khấu hay vẽ thêm con mắt thứ ba giữa trán; trong hồi 6 thì cái đáng chú ý là chàng nhận ra Ngộ Không qua những chi tiết rất đời thường, như cột cờ sai chỗ.
- Có đồng đội và có người canh từ trên cao. Sáu anh em Mai Sơn, chó, ưng, gương chiếu yêu của Lý Thiên Vương, và cuối cùng là vòng Kim cương trác. Ngộ Không một mình.
- Phép thật sự quyết định lại không phải của người đang đấu. Cú ném của Lão Quân là thứ khép trận. Nhiều người đọc thấy đây là chỗ tác giả cố ý: thiên đình thắng không sạch sẽ.
Người thích xây bộ bài sẽ nhận ra cấu trúc quen thuộc: một bên có nhiều lá biến hình, bên kia có lá "khắc" đúng từng hình. Kẻ biết đối phương sẽ ra gì thì không cần mạnh hơn, chỉ cần đi sau.
Nhị Lang Thần là ai ngoài trang tiểu thuyết
Nhị Lang không do Tây du ký nghĩ ra. Tín ngưỡng Nhị Lang ở vùng Tứ Xuyên có trước tiểu thuyết nhiều thế kỷ, và có nhiều lớp nhân vật chồng lên nhau.
| Lớp nhân vật | Gắn với ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con trai thứ hai của Lý Băng | Lý Băng, quan thái thú nước Tần ở đất Thục, người chủ trì công trình thuỷ lợi Đô Giang Yển thế kỷ 3 TCN | "Nhị Lang" nghĩa đen là "cậu con thứ hai". Miếu Nhị Vương ở Đô Giang Yển thờ hai cha con |
| Triệu Dục | Một vị quan đời Tuỳ trong truyền thuyết, diệt giao long ở sông | Thuyết này phổ biến từ khoảng đời Tống |
| Dương Tiễn | Nhân vật trong Phong thần diễn nghĩa (đời Minh) | Hình ảnh quen nhất hiện nay, ba mắt, đi cùng chó |
| Nhị Lang trong Tây du ký | Cháu Ngọc Hoàng, mẹ là em gái Ngọc Hoàng lấy một người họ Dương | Chính Ngộ Không nhắc lai lịch này khi gặp mặt ở hồi 6 |
Các lớp này không khớp nhau hoàn toàn, và học giới vẫn bàn về việc lớp nào có trước. Điều chắc chắn là đến đời Minh, khi Tây du ký được in (bản khắc sớm nhất còn lại là bản Thế Đức Đường năm 1592), Nhị Lang đã là vị thần quen thuộc trong tín ngưỡng dân gian, nên người đọc thời ấy không cần giới thiệu dài.
Tây du ký thường được ghi là của Ngô Thừa Ân, nhưng bản khắc đời Minh không ghi tên tác giả; việc gán cho Ngô Thừa Ân là kết luận của học giả về sau và vẫn còn người nghi ngờ.
Trận đấu trên sân khấu, phim và tranh
Hồi 6 là đoạn được dựng lại nhiều nhất của phần "đại náo thiên cung". Kinh kịch có tích riêng về Ngộ Không đánh thiên binh. Phim hoạt hình "Đại náo thiên cung" của Xưởng phim mỹ thuật Thượng Hải (phần đầu 1961, phần hai 1964) có đoạn Ngộ Không hoá miếu với cột cờ, nhưng phim đổi kết: Ngộ Không không bị bắt mà về núi thắng lợi. Phim truyền hình Tây du ký 1986 của Đài CCTV dựng đoạn biến hoá bằng kỹ xảo thời ấy và được khán giả Việt Nam xem đi xem lại.
Gần đây, Nhị Lang tiếp tục xuất hiện như "đối thủ xứng tầm" của Ngộ Không trong phim và tranh minh hoạ. Khi xem các bản chuyển thể, nên nhớ chúng hay thêm thắt: có bản cho Nhị Lang mến tài Ngộ Không, có bản cho hai người là bạn cũ. Hồi 6 nguyên tác không có những tình tiết đó.
Đọc thêm và tự kiểm chứng
- Đọc bản gốc: hồi 5 đến hồi 7 Tây du ký bản 100 hồi. Bản dịch tiếng Việt của nhóm Như Sơn, Mai Xuân Hải, Phương Oanh được in lại nhiều lần và đủ hồi.
- So với bài thơ mở hồi: mỗi hồi có câu đối tiêu đề; hồi 6 nói rõ đây là lúc "Tiểu Thánh" (Nhị Lang) ra oai hàng "Đại Thánh" (Ngộ Không).
- Đô Giang Yển: công trình thuỷ lợi ở thành phố Đô Giang Yển, tỉnh Tứ Xuyên, nay là di sản thế giới UNESCO cùng núi Thanh Thành. Miếu Nhị Vương nằm ngay bên bờ sông, là nơi tốt nhất để thấy Nhị Lang "trước khi thành tiểu thuyết".
- Một bài tập nhỏ: lấy bảng biến hoá ở trên, thử tự nghĩ một hình mà Nhị Lang không có loài nào khắc được. Tác giả cho Ngộ Không làm đúng điều ấy ở lượt 5 và 6, và cả hai lần chàng vẫn thua, mỗi lần một kiểu.
Câu hỏi thường gặp
Nhị Lang Thần đấu Tôn Ngộ Không ở hồi mấy Tây du ký?
Ở hồi 6 bản 100 hồi. Hồi 5 kể Ngộ Không phá hội Bàn Đào và đánh lui thiên binh, hồi 6 là trận với Nhị Lang, hồi 7 là lò Bát quái và núi Ngũ Hành.
Ai mạnh hơn, Nhị Lang Thần hay Tôn Ngộ Không?
Trong tay đôi, truyện cho hai bên đánh hơn ba trăm hiệp ngang nhau. Nhị Lang thắng nhờ đọc ra từng phép biến hoá, nhờ đồng đội và cuối cùng nhờ vòng Kim cương trác của Thái Thượng Lão Quân.
Tôn Ngộ Không biến thành miếu thổ địa bị lộ vì sao?
Vì không giấu được cái đuôi, Ngộ Không dựng nó thành cột cờ phía sau miếu. Nhị Lang thấy miếu có cột cờ ở đằng sau, điều không ngôi miếu nào có, nên biết ngay là Ngộ Không.
Nhị Lang Thần với Dương Tiễn có phải một người không?
Dương Tiễn là tên Nhị Lang trong Phong thần diễn nghĩa đời Minh. Ngoài ra Nhị Lang còn được gắn với con trai Lý Băng và với Triệu Dục; Tây du ký chỉ nói Nhị Lang là con của em gái Ngọc Hoàng với một người họ Dương.
Ai bắt được Tôn Ngộ Không trong trận đại náo thiên cung?
Nhị Lang và anh em Mai Sơn là người trói Ngộ Không, nhưng cú quyết định là vòng Kim cương trác do Thái Thượng Lão Quân ném từ trên mây xuống trúng đầu. Sau đó Ngộ Không mới bị đưa vào lò Bát quái.
