Sak yant là hình xăm thiêng của Thái Lan, ghép các đồ hình hình học, hình con vật và những dòng chữ Pali viết bằng chữ Khom, loại chữ có gốc từ chữ Khmer cổ. Người Việt hay gọi nôm na là "xăm chữ Phạn". Người đeo tin hình xăm mang theo sự che chở và phúc lành, với điều kiện phải giữ một số điều răn đi kèm. Cùng một truyền thống ấy còn có áo và vải vẽ yantra, từng được binh lính Đông Nam Á lục địa mặc khi ra trận.
Sak yant nghĩa là gì
Trong tiếng Thái, sak nghĩa là xăm, châm. Yant là cách đọc Thái của chữ Phạn yantra, nghĩa gốc là "công cụ", "khí cụ", rồi chỉ những đồ hình thiêng dùng trong tu tập và nghi lễ ở Ấn Độ. Như vậy sak yant là "xăm đồ hình thiêng".
Truyền thống yantra có mặt ở nhiều nước theo Phật giáo Thượng toạ bộ trên bán đảo Đông Dương: Thái Lan, Campuchia, Lào, Myanmar. Ở Campuchia gọi là sak yoan, cũng có lịch sử lâu đời. Bài này nói chủ yếu về Thái Lan vì đó là nơi truyền thống được ghi chép và giới thiệu ra thế giới nhiều nhất.
Chữ Khom và những câu Pali
Chữ trên sak yant không phải chữ Thái thông dụng mà là chữ Khom, một dạng chữ Khmer cổ. Ở Thái Lan, chữ Khom từ lâu được dùng để chép kinh Pali và các văn bản thiêng, nên tự nó đã mang sắc thái trang nghiêm, cổ kính. Người thường nhìn vào không đọc được, và điều đó góp phần tạo nên vẻ huyền bí.
Nội dung thường là các câu kinh Pali viết tắt, những âm tiết thiêng đại diện cho cả một bài kinh, lời tán thán Tam bảo, hay tên các phẩm hạnh của Đức Phật. Nhiều hình xăm ghép chữ ấy vào các ô, các dòng, các vòng tròn đồng tâm, làm thành một đồ hình vừa là chữ vừa là hoa văn. Các nhà nghiên cứu nhận thấy trong sak yant có sự đan cài của Phật giáo, của tín ngưỡng Bà La Môn (hình thần Ấn Độ, Hanuman) và của tín ngưỡng bản địa về thần linh, linh hồn. Ở Thái Lan, những lớp ấy sống chung trong đời sống tôn giáo dân gian chứ không tách bạch.
Những mẫu sak yant nổi tiếng
| Tên Thái (phiên âm) | Nghĩa tên | Hình dáng |
|---|---|---|
| Hah Taew | Năm dòng | Năm hàng chữ Khom xếp ngang, thường xăm ở vai hoặc lưng trên |
| Gao Yord | Chín ngọn | Chín đỉnh nhọn như ngọn tháp, tượng trưng núi thiêng, kèm chữ ở giữa |
| Paed Tidt | Tám hướng | Đồ hình tròn hoặc vuông có các nhánh toả ra tám phương |
| Suea | Hổ | Một con hổ hoặc hai hổ đối nhau (Suea Koo), quanh mình là chữ |
| Hanuman | Thần khỉ | Hình thần khỉ trong sử thi Ramakien, bản Thái của Ramayana |
Mỗi mẫu được truyền tụng là mang một loại phúc lành khác nhau, và mỗi thầy có thể giải thích hơi khác nhau. Cùng là Hah Taew nhưng thầy này nói năm dòng ứng với năm điều, thầy khác lại nói khác. Vì thế bảng trên chỉ ghi tên và hình dáng, không gán ý nghĩa cố định.
Ai xăm và xăm thế nào
Người xăm sak yant truyền thống là các nhà sư ở một số chùa hoặc thầy cư sĩ, người Thái gọi là ajarn (từ chữ Pali – Phạn ācariya, "thầy"). Dụng cụ cổ truyền là một thanh kim loại dài hoặc một que tre vót nhọn, người thầy cầm và châm từng mũi bằng tay, không dùng máy. Buổi xăm đi kèm lời tụng niệm và một lễ nhỏ, có khi người thầy thổi nhẹ lên hình xăm khi xong để "trao phép".
Đi kèm hình xăm là các điều giữ gìn, thường gồm những giới cơ bản của Phật tử như không nói dối, không trộm cắp, không say sưa, cộng thêm những kiêng kỵ riêng do từng thầy dặn. Người ta tin nếu phạm những điều ấy thì hình xăm mất linh. Nhìn bằng con mắt nhân học, đây là phần đáng chú ý nhất: hình xăm không phải món đồ mua xong là xong, mà ràng buộc người mang nó vào một lối sống, một quan hệ thầy trò.
Ngày nay nhiều nơi xăm theo kiểu cũ nhưng dùng kim vô trùng thay cho dụng cụ dùng chung, vì xăm bằng dụng cụ không tiệt trùng có nguy cơ lây bệnh qua đường máu. Đây là chuyện y tế mà bất kỳ ai quan tâm tới hình xăm cũng nên biết.
Vị trí trên cơ thể
Văn hoá Thái coi đầu là phần cao quý nhất và bàn chân là phần thấp nhất. Vì vậy sak yant gắn với chữ kinh và hình Phật thường được xăm ở nửa trên cơ thể: lưng, vai, cánh tay, gáy, đỉnh đầu. Xăm hình Phật ở dưới thắt lưng bị coi là thiếu tôn kính. Hiểu điều này giúp người nước ngoài tránh làm phật lòng người bản xứ.
Lễ Wai Khru ở chùa Bang Phra
Chùa Wat Bang Phra ở tỉnh Nakhon Pathom, cách Bangkok không xa, là nơi nổi tiếng nhất về sak yant. Mỗi năm, thường vào khoảng tháng Ba, chùa tổ chức lễ Wai Khru, lễ tri ân thầy, để những người đã xăm sak yant tại đây trở về "nạp lại" phúc lành. Lễ thu hút hàng nghìn người.
Cảnh tượng được báo chí và phim tài liệu ghi lại nhiều nhất là khi tiếng tụng niệm vang lên, một số người rơi vào trạng thái mà người Thái gọi là "nhập" (khong khuen): họ gầm lên, có người lao về phía lễ đài với dáng điệu của con vật được xăm trên lưng, như hổ hay khỉ. Những người giúp việc lễ đứng sẵn để đỡ họ lại và chạm vào tai cho họ tỉnh. Các nhà nhân học coi đây là một dạng nghi lễ xuất thần tập thể, hiện tượng có ở nhiều nền văn hoá, và đáng được mô tả chứ không phải để chế giễu hay thần thánh hoá.
Áo yantra: bùa mặc trên người
Trước khi hình xăm được biết rộng rãi ra ngoài, yantra còn có một hình thức khác: vẽ lên vải. Pha yant là tấm vải vẽ đồ hình yantra, có thể treo trong nhà, cửa hàng. Suea yant là áo vải vẽ kín chữ Khom và đồ hình, từng được binh lính Xiêm và các nước láng giềng mặc bên trong khi ra trận, với niềm tin nó che chở khỏi gươm đao.
Áo yantra là loại hiện vật thỉnh thoảng có trong sưu tập Đông Nam Á lục địa của các bảo tàng phương Tây và châu Á. Nếu muốn tìm, có thể tra sưu tập trực tuyến của các bảo tàng lớn với từ khoá "yantra shirt" hoặc "talismanic shirt". Những chiếc áo này cho thấy rõ nhất mối nối giữa chữ thiêng, nghệ thuật vẽ và niềm tin che chở thân thể.
Khi hình xăm thiêng thành trào lưu
Từ khoảng đầu thế kỷ 21, sak yant trở nên nổi tiếng với khách du lịch, một phần nhờ vài người nổi tiếng nước ngoài xăm và khoe trên báo chí. Hệ quả có hai mặt. Một mặt, nghề xăm truyền thống có thêm người biết đến và thêm thu nhập. Mặt khác, có nhiều tiệm xăm "sak yant" cho khách chỉ vì đẹp, không lễ, không điều răn, có khi đặt hình ở vị trí người Thái coi là xúc phạm. Một số tiếng nói ở Thái Lan đã lên tiếng mong người nước ngoài tôn trọng ý nghĩa tôn giáo của hình xăm, nhất là những hình có tượng Phật.
Chuyện này giống với nhiều vật thiêng khác bị thương mại hoá khi đi ra thế giới. Người tò mò về sak yant có thể bắt đầu bằng sách và phim tài liệu: sách ảnh về hình xăm thiêng Thái Lan của nhà văn du lịch Joe Cummings là một cuốn được giới thiệu nhiều. Ở Việt Nam, người muốn so sánh có thể tìm đọc về tục xăm mình của người Việt cổ thời Lý – Trần, một truyền thống xăm có ý nghĩa bảo hộ khác hẳn nhưng cũng rất thú vị.
Câu hỏi thường gặp
Sak yant là gì?
Sak yant là hình xăm thiêng của Thái Lan, gồm đồ hình hình học, hình con vật và chữ Pali viết bằng chữ Khom. Người đeo tin hình xăm mang theo sự che chở và phúc lành, kèm những điều răn phải giữ.
Chữ trên hình xăm Thái là chữ gì?
Đó là chữ Khom, một dạng chữ Khmer cổ, dùng để viết các câu kinh Pali. Người Việt hay gọi nôm na là xăm chữ Phạn, nhưng thực ra ngôn ngữ là Pali và chữ viết là Khom.
Lễ Wai Khru ở Wat Bang Phra là gì?
Đây là lễ tri ân thầy tổ chức hằng năm, thường vào khoảng tháng Ba, tại chùa Wat Bang Phra tỉnh Nakhon Pathom. Hàng nghìn người đã xăm sak yant trở về dự lễ, và một số người rơi vào trạng thái xuất thần khi nghe tụng niệm.
Hah Taew là gì?
Hah Taew nghĩa là năm dòng, là mẫu sak yant gồm năm hàng chữ Khom, thường xăm ở vai hoặc lưng trên. Ý nghĩa từng dòng được các thầy giải thích không hoàn toàn giống nhau.
Vì sao sak yant không xăm ở chân?
Văn hoá Thái coi đầu là phần cao quý nhất, bàn chân là phần thấp nhất. Hình xăm có chữ kinh và hình Phật vì thế thường đặt ở nửa trên cơ thể; đặt ở dưới thắt lưng bị coi là thiếu tôn kính.
