Raijin là thần sấm, Fūjin là thần gió trong tín ngưỡng Nhật Bản, và hình ảnh nổi tiếng nhất của hai vị là cặp bình phong "Fūjin Raijin-zu" của danh hoạ Tawaraya Sōtatsu, vẽ đầu thế kỷ 17 trên nền lá vàng. Bình phong thuộc chùa Kennin-ji ở Kyōto, là Quốc bảo Nhật Bản, hiện được gửi giữ tại Bảo tàng Quốc gia Kyōto. Hai vị thần đứng hai đầu khoảng vàng trống, như hai đấu thủ sắp tung phép về phía nhau.
Hai vị thần là ai
Raijin, thần sấm
Raijin (Lôi thần), dân gian gọi thân mật là Kaminari-sama, thường được vẽ như một quỷ thần cơ bắp, tóc dựng, đeo một vòng trống nhỏ sau lưng và cầm dùi gõ. Mỗi lần gõ là một tiếng sấm. Trẻ em Nhật lớn lên với lời dọa vui của người lớn: có sấm thì che rốn lại, kẻo thần sấm lấy mất. Lời dọa này có lẽ xuất phát từ chuyện giông thường kéo theo gió lạnh, và người xưa muốn trẻ con mặc ấm.
Fūjin, thần gió
Fūjin (Phong thần) cũng là một quỷ thần, khác ở chỗ ôm một chiếc túi vải lớn căng phồng trên vai. Mở túi là gió ào ra. Chiếc túi này là chi tiết có nguồn gốc xa nhất của bức hình, sẽ kể ở dưới.
Trong thần thoại Nhật cổ như Kojiki và Nihon Shoki có những vị thần sấm và thần gió riêng. Nhưng hình hai quỷ thần đi thành cặp, một mang trống, một mang túi, phần lớn đến qua nghệ thuật Phật giáo: Fūjin và Raijin được xem là những vị hộ pháp đứng quanh Phật, Bồ Tát.
Bình phong của Sōtatsu: nhìn kỹ từng phần
Tác phẩm gồm hai bình phong, mỗi bình gồm hai tấm gấp, đặt cạnh nhau. Bên phải là Fūjin, thân màu xanh lục, tấm khăn bay phấp phới, túi gió căng trên đầu. Bên trái là Raijin, thân màu trắng, vòng trống bao quanh như một vầng hào quang. Cả hai cưỡi trên những đám mây xám vẽ bằng lối loang mực.
Những điều làm bức hình nổi tiếng:
- Khoảng vàng trống ở giữa. Gần một nửa mặt tranh không vẽ gì. Khoảng trống ấy là nơi gió và sấm sẽ gặp nhau, người xem tự tưởng tượng ra cơn giông.
- Bị cắt ở mép. Một phần vòng trống của Raijin và khăn của Fūjin chạy ra ngoài khung, như thể hai vị vừa lao vào khung tranh.
- Không có chữ ký, không có ấn. Bình phong không mang chữ ký hay con dấu của Sōtatsu. Việc gán cho ông dựa vào phong cách và được giới nghiên cứu chấp nhận rộng rãi.
- Không rõ năm vẽ chính xác. Thường được xếp vào khoảng đầu thời Edo, nửa đầu thế kỷ 17.
Tawaraya Sōtatsu là hoạ sĩ ở Kyōto, chủ một xưởng vẽ quạt và đồ trang trí, từng hợp tác với nhà thư pháp Hon'ami Kōetsu. Tiểu sử của ông có nhiều chỗ trống, năm sinh năm mất không chắc.
Một "cuộc đấu" kéo dài ba thế hệ hoạ sĩ
Điều thú vị nhất của bức bình phong là nó được chép lại hai lần, bởi hai danh hoạ ở hai thế kỷ khác nhau, mỗi người như đang so tài với người đi trước.
| Hoạ sĩ | Thời gian | Phiên bản | Nơi lưu giữ |
|---|---|---|---|
| Tawaraya Sōtatsu | Đầu thế kỷ 17 | Bản gốc, cặp bình phong hai tấm | Chùa Kennin-ji, gửi giữ tại Bảo tàng Quốc gia Kyōto; Quốc bảo |
| Ogata Kōrin | Đầu thế kỷ 18 | Chép lại bản Sōtatsu, đưa hai vị thần vào trọn trong khung, đổi chút ánh mắt và màu | Bảo tàng Quốc gia Tōkyō |
| Sakai Hōitsu | Đầu thế kỷ 19 | Chép theo bản của Kōrin | Bảo tàng Nghệ thuật Idemitsu, Tōkyō |
Ba người không phải thầy trò trực tiếp. Mỗi người cách người trước khoảng một thế kỷ, và học qua tranh để lại. Giới nghệ thuật gọi dòng này là Rinpa, lấy chữ "rin" trong tên Kōrin.
Câu chuyện còn một nước đi đẹp. Sakai Hōitsu được mời vẽ vào mặt sau bình phong của Kōrin. Ông vẽ "Cỏ mùa hè và mùa thu": sau lưng thần sấm là cỏ hè ướt mưa rào, sau lưng thần gió là cỏ thu nghiêng trong gió. Mặt trước là thần, mặt sau là dấu vết thần để lại trên mặt đất. Ngày nay hai mặt đã được tách ra để bảo quản, cùng ở Bảo tàng Quốc gia Tōkyō.
Đây là "đấu pháp" theo nghĩa của hoạ sĩ: không ai xoá ai, mỗi người đáp lại người trước bằng một nước vẽ mới.
Túi gió đến từ đâu: con đường tơ lụa trong một hình vẽ
Nhiều nhà nghiên cứu lần ngược chiếc túi gió của Fūjin về tận Trung Á. Trên đồng tiền của đế quốc Kushan (thế kỷ 1 đến 3), có hình thần gió Oado tay cầm một tấm vải căng phồng. Hình ảnh thần gió cầm vải bay có thể chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Hy Lạp vùng Gandhara, nơi thần gió Boreas cũng được vẽ với tấm áo choàng căng gió. Theo Phật giáo đi về phía đông, tấm vải dần thành chiếc túi, rồi tới Nhật trong hình Fūjin.
Nếu giả thuyết này đúng, chiếc túi trên bình phong Sōtatsu là đích đến của một hình ảnh đã đi qua Hy Lạp, Trung Á, Trung Hoa trong hơn một nghìn năm. Đây là giả thuyết được nhiều người chấp nhận nhưng các khâu trung gian vẫn còn được bàn tiếp.
Phong thần, lôi thần ở những nơi khác
- Chùa Sanjūsangen-dō, Kyōto: hai pho tượng gỗ Fūjin và Raijin thời Kamakura đứng hai đầu dãy nghìn tượng Quan Âm, đều là Quốc bảo. Nhiều người cho rằng Sōtatsu đã từng nhìn những tượng như thế.
- Cổng Kaminarimon, chùa Sensō-ji, Asakusa: tượng Fūjin bên phải, Raijin bên trái, cùng chiếc đèn lồng đỏ khổng lồ. "Kaminarimon" nghĩa là "cổng sấm".
- Thần sấm và Sugawara no Michizane: sau khi vị đại thần Michizane mất nơi bị đày, triều đình Heian gặp nhiều tai hoạ, trong đó có trận sét đánh vào điện Seiryōden năm 930. Người đương thời cho đó là oan hồn của ông hoá thành lôi thần. Các cuộn tranh Kitano Tenjin Engi vẽ cảnh lôi thần hiện trên mái điện. Michizane sau được thờ làm Tenjin, thần học vấn.
Ở Việt Nam, người ta quen với hình Thiên Lôi cầm lưỡi tầm sét trong truyện cổ, và với "ông Sấm, bà Chớp" trong lời ru. Đặt cạnh Raijin, ta thấy một mẫu số chung của nhiều nền văn hoá trồng lúa: sấm là thứ đáng sợ nhưng cũng báo mưa về.
Đi xem bình phong ở đâu
- Chùa Kennin-ji, Kyōto: trưng bày bản phục chế độ phân giải cao của bình phong. Ở đây còn có trần nhà vẽ đôi rồng lớn, vẽ năm 2002.
- Bảo tàng Quốc gia Kyōto: nơi giữ bản gốc, chỉ trưng bày theo đợt ngắn để bảo quản. Muốn xem bản thật, nên tra lịch triển lãm của bảo tàng trước khi đi.
- Bảo tàng Quốc gia Tōkyō: bản của Kōrin và mặt sau "Cỏ mùa hè và mùa thu" của Hōitsu, cũng chỉ trưng bày theo đợt.
- Tự làm một phép so sánh: đặt ảnh ba phiên bản cạnh nhau và tìm năm chỗ khác biệt: vị trí vòng trống, hướng mắt, màu thân, độ cắt mép, dáng mây. Đây là cách các nhà nghiên cứu Rinpa bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Raijin và Fūjin là ai?
Raijin là thần sấm, mang vòng trống và dùi gõ ra tiếng sấm; Fūjin là thần gió, ôm túi vải mở ra là gió. Hai vị thường đi thành cặp trong nghệ thuật Phật giáo Nhật như những vị hộ pháp.
Bình phong Phong thần Lôi thần của Sōtatsu ở đâu?
Bình phong thuộc chùa Kennin-ji ở Kyōto, là Quốc bảo Nhật Bản, hiện được gửi giữ ở Bảo tàng Quốc gia Kyōto. Chùa trưng bày bản phục chế, còn bản gốc chỉ ra mắt công chúng theo đợt triển lãm.
Bình phong Fūjin Raijin-zu được vẽ năm nào?
Không rõ năm chính xác, thường được xếp vào đầu thời Edo, khoảng nửa đầu thế kỷ 17. Bình phong không có chữ ký hay ấn, việc gán cho Tawaraya Sōtatsu dựa vào phong cách.
Vì sao có ba phiên bản Phong thần Lôi thần?
Ogata Kōrin chép bản của Sōtatsu vào đầu thế kỷ 18, rồi Sakai Hōitsu chép bản của Kōrin vào đầu thế kỷ 19. Ba người thuộc dòng Rinpa, học nhau qua tranh để lại chứ không phải thầy trò trực tiếp.
Vì sao trẻ em Nhật che rốn khi có sấm?
Do câu dọa vui trong dân gian rằng thần sấm Raijin sẽ lấy rốn của đứa trẻ để hở bụng. Người ta thường giải thích đó là cách nhắc trẻ mặc ấm khi giông kéo gió lạnh tới.
