Quân Joker ra đời ở Mỹ vào thập niên 1860, như một lá bài thêm cho lối đánh euchre: người chơi muốn có một lá "chủ" mạnh hơn cả hai lá bồi vốn là quân lớn nhất. Lá Joker cổ nhất thường được nêu là lá "Imperial Bower" của nhà in Samuel Hart ở New York, khoảng giữa thập niên 1860; cái tên "Joker" phổ biến muộn hơn, và gốc của chữ ấy đến nay vẫn còn tranh cãi.
Joker là lá trẻ nhất trong bộ bài
Bộ bài châu Âu đã có mặt từ cuối thế kỷ 14. Bốn chất Pháp có từ khoảng năm 1480. Lá Joker thì mới chừng một thế kỷ rưỡi tuổi, sinh sau cả máy hơi nước. Đó cũng là lý do Joker không có chất, không có số, không theo luật vẽ chung nào: nó chưa kịp có truyền thống khi bộ bài đã đi khắp thế giới.
Nhiều người tưởng Joker là hậu duệ của lá Thằng Hề (The Fool) trong bài tarot. Giới nghiên cứu bài lá không đồng ý. Hai lá trông na ná vì cùng mang hình người hề, nhưng Joker mọc ra ở Mỹ từ một nhu cầu riêng của lối đánh euchre, không có đường nối nào với tarot Ý. Sự giống nhau ở đây là trùng hợp về hình tượng, không phải quan hệ họ hàng.
Euchre: lối đánh của người nhập cư
Euchre là lối đánh bài ăn lượt có chất chủ, rất thịnh ở Mỹ giữa thế kỷ 19. Gốc của nó thường được cho là từ vùng Alsace, nơi có lối đánh tên Juckerspiel, theo chân người nhập cư nói tiếng Đức sang Pennsylvania rồi lan dọc sông Mississippi và miền Trung Tây.
Euchre dùng bộ bài rút gọn, bỏ các lá nhỏ. Đặc điểm lạ nhất của nó: hai lá mạnh nhất không phải là Át mà là hai lá bồi.
- Right bower: lá bồi của chất chủ, lớn nhất.
- Left bower: lá bồi cùng màu với chất chủ, lớn nhì, và được tính như thuộc chất chủ.
Chữ bower đến từ Bauer trong tiếng Đức, nghĩa là "nông dân", tên gọi lá bồi trong nhiều lối đánh Đức. Lá người hầu, vốn hạng thấp nhất trong ba lá hình, lại thành quân vua trong euchre. Truyền thống đảo ngược thứ bậc ấy là chỗ để Joker chen vào.
Best Bower và Imperial Bower: lá thứ 53 ra đời
Khoảng thập niên 1860, người chơi euchre ở Mỹ thêm một lá vào bộ bài, xếp trên cả hai bower. Lá này được gọi là Best Bower, "bower giỏi nhất". Nhà in bắt đầu in sẵn lá ấy vào bộ bài để người mua khỏi phải dùng lá trắng hay lá thừa.
Lá cổ nhất còn biết được thường được nêu là lá Imperial Bower của nhà in Samuel Hart ở New York, khoảng năm 1863. Các nhà in khác làm theo, mỗi nhà vẽ một kiểu: có nhà in hình người, có nhà in biểu tượng hay quảng cáo. Đến khoảng thập niên 1880, nhiều bộ bài đã in chữ "Joker" trên lá này, và hình người hề đội mũ chuông dần trở thành hình quen thuộc nhất.
| Mốc | Sự kiện | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Đầu – giữa thế kỷ 19 | Euchre lan rộng ở Mỹ, gốc từ Juckerspiel vùng Alsace | Được chấp nhận rộng rãi |
| Thập niên 1860 | Người chơi euchre thêm lá Best Bower xếp trên hai lá bồi | Chắc chắn về đại thể |
| Khoảng 1863 | Lá Imperial Bower của Samuel Hart, New York | Niên đại ước tính |
| Thập niên 1870 – 1880 | Tên "Joker" và hình người hề phổ biến dần | Mốc chính xác còn bàn |
| Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | Joker được dùng làm lá đa năng trong nhiều lối đánh khác, đi sang châu Âu | Chắc chắn về đại thể |
Vì sao gọi là "Joker": ba cách giải thích
Chưa có câu trả lời dứt khoát. Ba cách giải thích hay gặp:
- Từ tên lối đánh. Euchre thời đầu có lúc được viết là "juker" hay "jucker", theo tên gốc Juckerspiel. Lá bài đặc biệt của "juker" có thể được gọi là "juker card", rồi đọc trại thành "joker". Đây là cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu ưa chuộng, nhưng thiếu văn bản chứng minh từng bước chuyển.
- Từ nghĩa thông thường. Joker trong tiếng Anh là "người hay đùa". Một lá bài lạ, không theo luật nào, gọi là "kẻ pha trò" thì cũng hợp.
- Cả hai cùng lúc. Âm gần giống tên lối đánh, nghĩa lại hợp với tính chất lá bài, nên cái tên dính lại nhanh. Nhiều nhà sử bài lá cho rằng đây là cách nhìn thực tế nhất.
Hình người hề cung đình đội mũ chuông có lẽ đến sau cái tên, như một cách minh hoạ chữ "joker". Còn chuyện lá Joker "tượng trưng cho người hề ở triều đình được phép nói thật với vua" là cách diễn giải văn chương về sau, không phải ý định của thợ in thế kỷ 19.
Từ euchre ra khắp thế giới
Euchre dần nhạt đi ở Mỹ trong thế kỷ 20, nhưng lá Joker thì không chết theo. Nó được các lối đánh khác nhận làm lá "đa năng", thay được cho bất kỳ lá nào, hoặc dùng làm lá dự phòng khi bộ bài mất một lá. Các nhà in châu Âu cũng thêm Joker vào bộ bài chất Pháp. Từ một lá, nhiều bộ bài nâng lên hai lá Joker, thường in khác nhau, một màu một đen trắng hay một lớn một nhỏ, để những lối đánh cần phân biệt có thể dùng.
Ở các hệ chất khác, Joker gần như không có chỗ. Bộ bài Tây Ban Nha, bài Ý vùng miền, bài chất Đức và Thuỵ Sĩ phần lớn không in Joker. Nói cách khác, Joker là con đẻ riêng của dòng bài chất Pháp kiểu Anh – Mỹ.
Lá bài tự do nhất: sân chơi của nhà thiết kế
Vì không bị ràng buộc bởi truyền thống, lá Joker trở thành chỗ để nhà in khoe tay nghề và nhãn hiệu. Có Joker vẽ người hề, có Joker vẽ linh vật của công ty, có Joker in quảng cáo hãng tàu, khách sạn, thuốc lá. Đó là lý do có hẳn một nhánh sưu tầm chỉ gom lá Joker: mỗi lá là một mẫu thiết kế độc lập, ghi lại thẩm mỹ và thương mại của thời nó ra đời.
Các lá Át bích cũng có vai trò tương tự, nhưng vì một lý do khác, liên quan tới thuế bài lá ở Anh. Joker thì không gánh thuế nào, chỉ gánh trí tưởng tượng.
Góc nhìn hôm nay: sưu tầm và quan sát
Lấy hai, ba bộ bài khác nhau ở nhà ra so lá Joker là cách nhanh nhất để thấy nó tự do thế nào: không bộ nào giống bộ nào. Vài gợi ý để đi tiếp:
- Đọc: các công bố của Hội Bài lá Quốc tế (International Playing-Card Society) có nhiều bài về những lá Best Bower đầu tiên; sách về lịch sử bài lá Mỹ của các nhà sưu tầm thường in ảnh lá Imperial Bower.
- Xem: Deutsches Spielkartenmuseum ở Leinfelden-Echterdingen và Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux đều có bài Mỹ thế kỷ 19 trong bộ sưu tập.
- Sưu tầm: lá Joker và Át bích là hai lá dễ bắt đầu nhất, vì thường mang dấu riêng của nhà in.
Bài lá là đề tài văn hoá và thiết kế thú vị; việc dùng bài để đánh bạc là chuyện khác, và pháp luật Việt Nam cấm đánh bạc.
Câu hỏi thường gặp
Quân Joker ra đời khi nào?
Joker ra đời ở Mỹ vào thập niên 1860, ban đầu là lá Best Bower trong lối đánh euchre. Lá cổ nhất thường được nêu là Imperial Bower của nhà in Samuel Hart ở New York, khoảng năm 1863. Tên "Joker" phổ biến dần trong thập niên 1870–1880.
Joker có phải bắt nguồn từ lá The Fool trong tarot không?
Không. Hai lá giống nhau ở hình người hề, nhưng Joker ra đời độc lập ở Mỹ thế kỷ 19 từ lối đánh euchre. Giới nghiên cứu bài lá không tìm thấy quan hệ trực tiếp giữa hai lá.
Vì sao lá này tên là Joker?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Cách giải thích được ưa chuộng là đọc trại từ "juker", tên cũ của euchre; cách khác cho rằng nó đơn giản là chữ "joker", người pha trò. Nhiều khả năng cả âm lẫn nghĩa cùng góp phần.
Vì sao bộ bài có hai lá Joker?
Ban đầu chỉ có một lá. Về sau một số lối đánh cần hai lá đa năng, nên nhà in thêm lá thứ hai, thường in khác màu hoặc khác cỡ để phân biệt. Nhiều người cũng dùng lá Joker thừa làm lá dự phòng khi mất bài.
Bower trong euchre nghĩa là gì?
Bower là cách đọc theo tiếng Anh của chữ Bauer trong tiếng Đức, nghĩa là nông dân, tên gọi lá bồi. Trong euchre, lá bồi chất chủ và lá bồi cùng màu là hai lá mạnh nhất; lá Best Bower thêm vào để đứng trên cả hai.
