Phù lục Đạo giáo và ofuda Nhật Bản: bùa chữ nhìn như thư pháp

Phù lục là những lá bùa chữ của Đạo giáo Trung Hoa, viết bằng một lối chữ chồng chất, kéo dài, cố ý khó đọc với người thường, vì người ta tin chúng là "văn thư" gửi tới thần linh. Ofuda là tấm bùa giấy hoặc gỗ của đền chùa Nhật Bản, đặt trên bàn thờ trong nhà hoặc dán ở cửa. Nhìn bằng con mắt bảo tàng, cả hai là những dạng thư pháp và ấn loát đặc biệt, cho thấy chữ viết từng được coi là có sức mạnh tự thân ở Đông Á.

Chữ "phù" ban đầu là một tấm thẻ chia đôi

Chữ 符 (phù) trước khi thành "bùa" là tên một vật hành chính. Thời Chiến Quốc và Tần Hán, triều đình dùng phù tiết: một tấm thẻ bằng tre, đồng hoặc ngọc, khắc chữ rồi chia đôi, triều đình giữ một nửa, người được giao quyền giữ nửa kia. Khi cần xác nhận mệnh lệnh, hai nửa phải khớp nhau. Nổi tiếng nhất là hổ phù, thẻ đồng hình con hổ dùng để điều binh. Bảo tàng ở Trung Quốc còn giữ được vài chiếc hổ phù thời Tần có chữ khảm vàng.

Ý niệm về "thẻ xác nhận quyền lực" ấy đi thẳng vào phù lục của Đạo giáo. Lá bùa được hiểu như một tờ lệnh có ấn tín của triều đình trên trời: người cầm nó là người được các vị thần quan công nhận, và các thế lực xấu phải tuân lệnh. Chữ lục (籙) chỉ sổ ghi tên thần tướng, thứ mà đạo sĩ được trao khi nhập đạo. Ghép lại, phù lục là "bùa và sổ", hai món giấy tờ của một bộ máy hành chính tưởng tượng trên trời phản chiếu đúng bộ máy quan liêu dưới đất.

Câu chốt mượn từ công văn nhà Hán

Rất nhiều phù lục kết thúc bằng câu 急急如律令, đọc Hán Việt là "cấp cấp như luật lệnh", nghĩa là "gấp, gấp, theo đúng luật lệnh". Các nhà nghiên cứu chỉ ra đây vốn là công thức cuối văn thư hành chính nhà Hán, đóng vai trò như câu "thi hành ngay" trong công văn. Đạo sĩ mượn nguyên câu ấy cho văn thư gửi quỷ thần. Câu này về sau đi theo phù chú sang Nhật Bản, đọc là kyūkyū nyoritsuryō, và xuất hiện cả trong các văn bản âm dương đạo ở đó.

Phù lục trong lịch sử Đạo giáo

Đạo giáo có tổ chức xuất hiện vào cuối thời Đông Hán, thế kỷ 2. Hai phong trào lớn là Thái Bình đạo của Trương Giác và Thiên Sư đạo (còn gọi Ngũ Đấu Mễ đạo) do Trương Đạo Lăng khởi lập. Sử sách như Hậu Hán thư và Tam quốc chí ghi lại rằng các nhóm này dùng "phù thuỷ", nước có hoà tro lá bùa, trong nghi thức chữa bệnh cho tín đồ. Đó là ghi chép của sử gia về một tập tục, không phải bằng chứng về hiệu quả chữa bệnh.

Từ đó phù lục thành một bộ phận quan trọng của nghi lễ Đạo giáo qua nhiều triều đại. Có phái lấy phù lục làm trọng tâm, được gọi chung là phái phù lục, khác với các phái nặng về luyện đan hay tu dưỡng nội thân. Bộ Chính Thống Đạo tạng in năm 1445 thời Minh, tập đại thành kinh sách Đạo giáo, có rất nhiều quyển chép mẫu phù.

Bằng chứng khảo cổ

Phù lục không chỉ sống trong sách. Các nhà khảo cổ tìm thấy trong mộ Đông Hán những bình gốm viết chữ son gọi là văn trấn mộ, lời khấn giữ yên người chết và ngăn họ quấy nhiễu người sống, có khi kèm những ký hiệu giống phù. Kho bản thảo Đôn Hoàng, phát hiện đầu thế kỷ 20 trong một hang đá ở Cam Túc, cũng có nhiều tờ phù từ khoảng thế kỷ 9 – 10, nay phân tán ở Thư viện Anh, Thư viện Quốc gia Pháp và các thư viện Trung Quốc.

Đọc một lá phù như đọc thư pháp

Người nghiên cứu nghệ thuật nhìn phù lục như một nhánh thư pháp kỳ lạ. Chữ trong phù không nhằm cho người đọc hiểu. Nhiều chữ được ghép từ nhiều chữ Hán chồng lên nhau, kéo dài, uốn như mây, có khi lồng hình sao Bắc Đẩu, hình mắt, vòng xoắn. Lối viết này đôi khi được gọi là "vân triện", chữ triện như mây.

Nhận xét quan trọng của các nhà nhân học: phù lục là chữ viết dành cho "độc giả" vô hình. Chính việc người thường không đọc được lại là điều làm nó có vẻ thiêng. Khoảng cách giữa người biết chữ phù và người không biết cũng là khoảng cách giữa đạo sĩ và tín đồ, nên phù lục còn là công cụ của một tầng lớp chuyên môn.

Ofuda: bùa đền chùa trong nhà người Nhật

Ở Nhật Bản, ofuda (お札) là tấm bùa bằng giấy, gỗ, có khi bọc trong giấy trắng, ghi tên vị thần hoặc tên đền, đóng dấu đỏ. Khác với phù lục Đạo giáo, chữ trên ofuda thường đọc được: tên thần, tên đền, lời cầu ngắn. Nhiều gia đình đặt ofuda trên kamidana, chiếc kệ thờ thần nhỏ treo cao trong nhà; ofuda chùa Phật giáo thì có thể đặt ở bàn thờ Phật hoặc dán trên khung cửa.

Loại ofuda được phân phát rộng nhất là Jingū Taima, tấm bùa của Thần cung Ise, nơi thờ nữ thần mặt trời Amaterasu. Qua mạng lưới các đền địa phương, Jingū Taima tới tay rất nhiều gia đình khắp Nhật mỗi dịp năm mới. Giống omamori, ofuda thường được thay mỗi năm, bùa cũ trả về đền để đốt.

Senjafuda: bùa thành tranh in

Một nhánh thú vị là senjafuda, "thẻ nghìn đền". Từ thời Edo, khách hành hương dán những mảnh giấy in tên mình lên cổng, cột, xà của đền chùa họ ghé qua. Dần dần những người chơi senjafuda đặt thợ in mộc bản làm thẻ nhiều màu, trao đổi với nhau, thành một thú sưu tầm và một dòng tranh in nhỏ. Ở nhiều đền cổ hôm nay vẫn thấy những lớp senjafuda cũ dán kín xà gỗ, nay nhiều nơi đã khuyến khích không dán thêm để giữ gìn kiến trúc.

Bùa chữ ở Việt Nam và nơi xem hiện vật

Ở Việt Nam, ảnh hưởng của phù chú Đạo giáo hiện diện trong nhiều lễ thức dân gian và rõ nét trong nghi lễ của người Dao. Lễ cấp sắc của người Dao, nghi lễ trưởng thành cho nam giới, dùng sách cúng chữ Nôm Dao và chữ Hán, ấn gỗ, tranh thờ chịu ảnh hưởng Đạo giáo. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có trưng bày về người Dao với tranh thờ, đồ lễ của thầy cúng, là nơi gần nhất để người Việt tìm hiểu mảng này bằng mắt.

Những nơi khác đáng tìm:

• Kho bản thảo Đôn Hoàng số hoá trên Dự án Đôn Hoàng Quốc tế (IDP), xem được ảnh các tờ phù cổ.
• Các bảo tàng có phòng tôn giáo Trung Hoa như Bảo tàng Anh, thường trưng ấn đạo sĩ, tranh thần, đồ lễ.
• Đền Thần đạo ở Nhật: ofuda và senjafuda được trao, được dán ngay tại chỗ.

Ai muốn đọc sâu có thể tìm các nghiên cứu về văn hoá Đạo giáo của Kristofer Schipper (cuốn The Taoist Body) và Isabelle Robinet, hai học giả viết rất kỹ về vai trò của văn thư và phù lục trong nghi lễ. Đọc như vậy là đọc lịch sử chữ viết và tôn giáo, không phải học làm bùa.