Pañcabhūta, hay pañca mahābhūta, là "năm đại" trong tư tưởng Ấn Độ: đất (pṛthvī), nước (āpas hay jala), lửa (tejas hay agni), gió (vāyu) và hư không (ākāśa). Khác với bốn nguyên tố Hy Lạp, hệ Ấn Độ có thêm hư không, và gắn mỗi đại với một giác quan: hư không với âm thanh, gió với xúc chạm, lửa với hình sắc, nước với vị, đất với mùi. Hệ này xuất hiện từ các Upaniṣad, được các trường phái triết học Sāṃkhya, Vaiśeṣika hệ thống hoá, và có dạng riêng trong Phật giáo, Kỳ Na giáo.
Trong các Upaniṣad: thế giới mở ra từ hư không
Đoạn văn hay được dẫn nhất là phần đầu chương hai của Taittirīya Upaniṣad. Văn bản kể một chuỗi sinh thành: từ Tự ngã (Ātman) sinh ra hư không; từ hư không sinh gió; từ gió sinh lửa; từ lửa sinh nước; từ nước sinh đất; từ đất sinh cây cỏ; từ cây cỏ sinh thức ăn; từ thức ăn sinh con người.
Chuỗi này đi từ cái mỏng nhất tới cái đặc nhất. Hư không không cản gì, gió có xúc chạm, lửa có thêm hình sắc, nước có thêm vị, đất nặng nhất và có cả mùi. Đây là một ý tưởng then chốt mà các trường phái về sau phát triển: các đại xếp theo độ "thô" tăng dần, đại sau mang thêm phẩm chất mới.
Một Upaniṣad khác, Chāndogya, có phiên bản sớm hơn và đơn giản hơn. Trong chương sáu, nhà hiền triết Uddālaka Āruṇi dạy con trai Śvetaketu rằng từ Hữu (sat) sinh ra ba thứ: lửa, nước và thức ăn (tức đất), rồi mọi vật là sự pha trộn ba thứ đó. Chính chương này có câu nổi tiếng "tat tvam asi", "con chính là cái ấy". Như vậy, ngay trong kinh điển Vệ Đà đã có hơn một cách đếm nguyên tố.
Năm đại và năm giác quan
Trường phái Sāṃkhya, một trong sáu hệ triết học chính thống của Ấn Độ, dựng một bảng gồm hai mươi lăm nguyên lý (tattva). Trong đó có năm "vi tố" (tanmātra), là những phẩm chất cảm giác tinh tế, và năm đại thô sinh ra từ chúng. Mỗi đại ứng với một giác quan, tạo nên một hệ thống gọn gàng:
| Đại | Tiếng Phạn | Phẩm chất riêng | Giác quan | Các phẩm chất mang theo |
|---|---|---|---|---|
| Hư không | ākāśa | Âm thanh | Tai | Âm thanh |
| Gió | vāyu | Xúc chạm | Da | Âm thanh, xúc chạm |
| Lửa | tejas, agni | Hình sắc | Mắt | Âm thanh, xúc chạm, hình sắc |
| Nước | āpas, jala | Vị | Lưỡi | Âm thanh, xúc chạm, hình sắc, vị |
| Đất | pṛthvī | Mùi | Mũi | Đủ cả năm |
Logic của bảng rất đẹp. Vì sao lửa ứng với mắt? Vì không có ánh sáng thì không thấy hình. Vì sao đất ứng với mũi? Vì mùi đến từ những thứ có chất, như hoa, đất ẩm sau mưa. Hư không ứng với tai vì âm thanh cần một khoảng để lan đi. Năm đại vì thế không chỉ là thành phần của thế giới mà còn là cấu trúc của cách ta cảm nhận thế giới.
Vaiśeṣika: nguyên tử và hư không
Trường phái Vaiśeṣika, gắn với nhà hiền triết Kaṇāda và bộ Vaiśeṣika Sūtra (niên đại còn tranh cãi, thường được đặt khoảng vài thế kỷ quanh Công nguyên), đi theo hướng khác. Họ liệt kê chín "thực thể" (dravya): đất, nước, lửa, gió, hư không, thời gian, không gian, tự ngã và tâm.
Điểm đáng chú ý là thuyết nguyên tử. Theo Vaiśeṣika, đất, nước, lửa, gió được tạo nên từ những hạt cực nhỏ không chia được, gọi là paramāṇu. Hai hạt ghép thành một cặp, ba cặp ghép thành một bộ ba đủ lớn để thấy được, như hạt bụi trong tia nắng. Hư không thì không làm từ nguyên tử: nó là một, vĩnh cửu, bao trùm mọi nơi và là nền của âm thanh.
Thuyết nguyên tử Ấn Độ thường được so với Democritus ở Hy Lạp. Hai truyền thống khác nhau về chi tiết và không có bằng chứng chắc chắn rằng bên này học bên kia. Nó cho thấy ý tưởng "vật chất chia tới một giới hạn" đã nảy ra ở nhiều nơi.
Phật giáo: tứ đại và sáu giới
Phật giáo sơ kỳ thường nói tới bốn đại (mahābhūta), bỏ hư không ra ngoài: địa, thuỷ, hoả, phong. Nhưng kinh điển Pāli định nghĩa chúng như bốn đặc tính hơn là bốn chất. Địa là tính cứng, chắc; thuỷ là tính kết dính, chảy; hoả là tính nóng lạnh, chín, tiêu hoá; phong là tính chuyển động, chống đỡ.
Trong Trung Bộ kinh, Đại kinh Ví dụ dấu chân voi (số 28), tôn giả Sāriputta phân tích thân người theo bốn đại: tóc, móng, răng, xương thuộc địa đại; máu, mồ hôi, nước mắt thuộc thuỷ đại; và cứ thế. Mục đích không phải giải phẫu học, mà để người tu thấy thân này chỉ là sự hợp lại của các yếu tố, không có gì để chấp là "ta". Kinh Phân biệt giới (số 140) mở rộng thành sáu giới: bốn đại cộng hư không và thức.
Người Việt quen câu "tứ đại giai không" và chữ "tứ đại" trong văn khấn, văn tế. Nguồn của chúng là từ đây, chứ không phải từ thuyết bốn nguyên tố Hy Lạp, dù danh sách đất, nước, lửa, gió trùng nhau.
Kỳ Na giáo: nguyên tố cũng có sự sống
Kỳ Na giáo (Jaina) đi một bước rất riêng: họ coi các thân đất, thân nước, thân lửa, thân gió là những sinh linh có một giác quan, là xúc giác. Vì thế giới luật bất hại (ahiṃsā) của tu sĩ Kỳ Na mở rộng tới cả việc tránh làm tổn hại không cần thiết tới đất, nước, lửa, gió. Đây là một ví dụ hiếm thấy cho thấy thuyết nguyên tố có thể dẫn tới cả một nền đạo đức.
Năm ngôi đền cho năm đại
Ở miền Nam Ấn Độ, năm ngôi đền thờ thần Shiva được gọi chung là Pañcabhūta Sthalam, mỗi đền tượng trưng cho một đại. Đây là chỗ tư tưởng trừu tượng hoá thành kiến trúc và hành hương:
- Đất: đền Ekambareswarar ở Kanchipuram, bang Tamil Nadu.
- Nước: đền Jambukeswarar ở Thiruvanaikaval, gần Tiruchirappalli; tương truyền có mạch nước rỉ ra trong điện thờ chính.
- Lửa: đền Annamalaiyar ở Tiruvannamalai, dưới chân ngọn đồi nơi hằng năm đốt ngọn đèn lớn trong lễ Karthigai Deepam.
- Gió: đền Srikalahasti ở bang Andhra Pradesh, nơi người ta kể ngọn đèn trong điện luôn lay động dù không thấy gió.
- Hư không: đền Thillai Nataraja ở Chidambaram, nơi thờ một khoảng trống sau tấm màn, gọi là "bí mật của Chidambaram".
Các chi tiết như mạch nước hay ngọn đèn lay động là lời kể của truyền thống đền, nên hiểu như truyền thuyết gắn với nơi thờ.
Năm đại trong y học và nghệ thuật cổ
Ayurveda, y học cổ truyền Ấn Độ, dựng thuyết ba dosha trên nền năm đại: vāta gắn với gió và hư không, pitta với lửa và nước, kapha với nước và đất. Đây là khung lý thuyết lịch sử của một nền y học cổ, bài này không bàn hiệu quả chữa bệnh. Kiến trúc cổ (vāstu), âm nhạc và các điệu múa thủ ấn (mudrā) cũng có những cách ghép với năm đại, cho thấy hệ này thấm sâu vào văn hoá Ấn Độ như ngũ hành thấm vào văn hoá Đông Á.
Góc nhìn hôm nay
Đặt cạnh bốn nguyên tố Hy Lạp và ngũ hành Trung Hoa, năm đại Ấn Độ có hai nét riêng: hư không được coi là một đại thật sự, và các đại gắn chặt với giác quan, tức với người cảm nhận. Từ năm đại Ấn Độ, qua Phật giáo Mật tông, sinh ra "ngũ đại" của Nhật Bản và dáng tháp năm tầng gorintō, được kể trong bài kế tiếp của danh mục.
Muốn đọc tiếp, bản dịch tiếng Anh các Upaniṣad chính của Patrick Olivelle được giới nghiên cứu dùng rộng rãi; bài kinh số 28 và 140 của Trung Bộ kinh có bản dịch tiếng Việt của Hoà thượng Thích Minh Châu. Một bài tập nhỏ: nhắm mắt, lần lượt chú ý tới âm thanh, xúc chạm, hình ảnh còn nhớ, vị trong miệng và mùi quanh mình, bạn sẽ đi qua đúng thứ tự năm đại của Sāṃkhya.
Câu hỏi thường gặp
Pañcabhūta là gì?
Pañcabhūta là năm đại trong tư tưởng Ấn Độ: đất, nước, lửa, gió và hư không. Mỗi đại gắn với một phẩm chất cảm giác và một giác quan, từ hư không với âm thanh tới đất với mùi. Hệ này có từ các Upaniṣad và được nhiều trường phái triết học phát triển.
Ākāśa là gì?
Ākāśa thường được dịch là hư không hoặc ether, đại thứ năm trong hệ Ấn Độ. Trường phái Vaiśeṣika coi nó là thực thể duy nhất, vĩnh cửu, bao trùm mọi nơi và là nền của âm thanh, không cấu tạo từ nguyên tử như bốn đại kia.
Tứ đại trong Phật giáo là gì?
Tứ đại là địa, thuỷ, hoả, phong, được kinh điển Pāli định nghĩa như bốn đặc tính: cứng chắc, kết dính, nóng lạnh và chuyển động. Phật giáo dùng tứ đại để phân tích thân thể, giúp người tu thấy thân chỉ là sự hợp lại của các yếu tố.
Năm đại Ấn Độ khác bốn nguyên tố Hy Lạp thế nào?
Hệ Ấn Độ có thêm hư không và gắn mỗi đại với một giác quan, còn hệ Hy Lạp của Empedocles và Aristotle có bốn chất cộng ether cho bầu trời và gắn với bốn tính nóng, lạnh, khô, ẩm. Hai truyền thống phát triển gần như độc lập.
Đền Pañcabhūta Sthalam ở đâu?
Năm ngôi đền thờ Shiva tượng trưng cho năm đại nằm ở miền Nam Ấn Độ: Kanchipuram (đất), Thiruvanaikaval (nước), Tiruvannamalai (lửa), Srikalahasti (gió) và Chidambaram (hư không). Bốn đền ở bang Tamil Nadu, riêng Srikalahasti ở bang Andhra Pradesh.
