Godai (五大, ngũ đại) là năm đại trong Phật giáo Nhật Bản: đất (chi), nước (sui), lửa (ka), gió (fū) và hư không (kū). Hình ảnh rõ nhất của nó là tháp gorintō, ngôi tháp đá năm tầng hay gặp ở nghĩa trang chùa Nhật: khối vuông là đất, khối cầu là nước, khối tam giác là lửa, khối bán nguyệt là gió, khối hình ngọc trên đỉnh là hư không. Godai đến Nhật qua Mật giáo, có gốc từ năm đại Ấn Độ, và khác hẳn ngũ hành Trung Hoa vốn cũng có mặt ở Nhật.
Từ Ấn Độ tới Nhật Bản qua Mật giáo
Phật giáo Ấn Độ nói tới bốn đại (đất, nước, lửa, gió), và một số kinh thêm hư không và thức thành sáu giới. Khi Phật giáo Mật tông phát triển ở Ấn Độ rồi truyền sang Trung Hoa đời Đường, năm đại được gắn với năm chủng tự (chữ hạt giống) tiếng Phạn, năm hình khối, năm màu, và với thân của Đại Nhật Như Lai, vị Phật trung tâm của Mật giáo.
Người đưa hệ thống này về Nhật một cách bài bản là Kūkai (774–835), còn gọi là Kōbō Daishi. Ông sang Trường An học Mật giáo, trở về lập tông Chân Ngôn (Shingon) và dựng tu viện trên núi Kōya. Trong tác phẩm Tức thân thành Phật nghĩa, Kūkai nói tới "lục đại", tức năm đại cộng với thức, và cho rằng sáu đại hoà quyện không ngăn ngại, là thân của Phật và cũng là thân của mọi chúng sinh. Theo cách hiểu này, đất đá, nước, gió quanh ta không phải vật chết đứng ngoài giác ngộ, mà cùng một bản thể.
Gorintō: năm đại xếp chồng thành tháp
Gorintō (五輪塔, ngũ luân tháp) nghĩa là "tháp năm vòng". Mỗi tầng là một hình khối tượng trưng cho một đại, xếp từ nặng nhất ở dưới tới nhẹ nhất ở trên, giống chuỗi từ thô tới tinh trong tư tưởng Ấn Độ.
| Tầng (từ dưới lên) | Đại | Hình khối | Chủng tự Phạn | Màu truyền thống trong Mật giáo |
|---|---|---|---|---|
| 1. Địa luân | Đất (chi) | Khối vuông | a | Vàng |
| 2. Thuỷ luân | Nước (sui) | Khối cầu | va | Trắng |
| 3. Hoả luân | Lửa (ka) | Khối tam giác, mái nhọn | ra | Đỏ |
| 4. Phong luân | Gió (fū) | Bán nguyệt, mặt phẳng hướng lên | ha | Đen |
| 5. Không luân | Hư không (kū) | Hình ngọc, như nụ sen | kha | Xanh |
Năm chủng tự thường được khắc bằng lối chữ Tất-đàm (siddham), lối chữ Phạn mà tăng sĩ Nhật vẫn dùng trong nghi lễ. Màu sắc và cách gán có thể khác nhau tuỳ văn bản và tông phái; bảng trên là cách phổ biến. Hình khối thì gần như thống nhất, nên chỉ cần nhìn dáng tháp là nhận ra.
Ý nghĩa của hình dáng
Khối vuông đứng vững như đất. Khối cầu không góc cạnh, tròn như giọt nước. Khối nhọn hướng lên như ngọn lửa bốc. Khối bán nguyệt mở lên trên như cái bát hứng gió. Khối ngọc trên cùng, tròn và nhọn đầu, là hư không chứa tất cả. Gorintō vì thế vừa là một bia mộ, vừa là một mô hình vũ trụ thu nhỏ, và theo Mật giáo còn là thân của Phật Đại Nhật đứng giữa trời đất.
Lịch sử: từ Heian tới mọi nghĩa trang
Những gorintō bằng đá có niên đại sớm nhất còn lại thuộc cuối thời Heian, khoảng thế kỷ 12. Học tăng Kakuban (1095–1143), người phục hưng Chân Ngôn tông, viết Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích, gắn năm luân với năm tạng trong thân thể và với cả Phật A Di Đà lẫn Phật Đại Nhật. Tác phẩm này góp phần làm gorintō phổ biến như một hình thức tưởng niệm.
Từ thời Kamakura (1185–1333), gorintō lan khắp nước Nhật, không còn riêng của Chân Ngôn tông. Samurai, quý tộc, rồi thường dân đều dựng gorintō để tưởng niệm người chết hoặc để tích công đức. Kích cỡ đi từ tháp nhỏ bằng bàn tay tới tháp đá cao vài mét.
Nơi xem gorintō ấn tượng nhất là khu nghĩa trang Okunoin trên núi Kōya, tỉnh Wakayama, nơi đặt lăng của Kūkai. Con đường lát đá dài khoảng hai cây số xuyên rừng tuyết tùng cổ thụ, hai bên là hàng chục vạn bia mộ và tháp tưởng niệm, nhiều cái là gorintō phủ rêu, trong đó có của nhiều dòng họ võ sĩ lớn thời Chiến Quốc Nhật Bản. Núi Kōya nằm trong di sản thế giới UNESCO "Địa điểm linh thiêng và tuyến đường hành hương ở dãy núi Kii" công nhận năm 2004.
Gorintō trong đời sống hằng ngày
Ở nghĩa trang Nhật hiện đại, phía sau nhiều ngôi mộ có những thanh gỗ dài mảnh gọi là sotoba (tốt-tháp-bà, phiên âm từ chữ stūpa). Phần đầu thanh gỗ được khắc thành năm khấc theo dáng gorintō, ghi chủng tự Phạn. Nghĩa là gorintō đã thu nhỏ thành một thanh gỗ mà người Nhật dựng mỗi dịp lễ giỗ, không cần biết tới lý thuyết năm đại.
Godai và ngũ hành: hai hệ cùng sống ở Nhật
Người ngoài hay lẫn godai với ngũ hành (tiếng Nhật đọc là gogyō). Thực ra cả hai cùng có mặt ở Nhật nhưng đến từ hai nguồn khác nhau và dùng vào việc khác nhau.
- Godai: đất, nước, lửa, gió, hư không. Nguồn Ấn Độ, qua Phật giáo Mật tông. Dùng trong tu tập, kiến trúc tháp, nghi lễ tang.
- Gogyō: Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ. Nguồn Trung Hoa, qua Âm dương đạo (Onmyōdō) và lịch pháp. Dùng trong lịch, thiên văn, phương hướng.
Bằng chứng gogyō có mặt khắp nơi nằm ngay trong tên các ngày trong tuần của tiếng Nhật: thứ Ba là ngày Hoả (kayōbi), thứ Tư ngày Thuỷ (suiyōbi), thứ Năm ngày Mộc (mokuyōbi), thứ Sáu ngày Kim (kin'yōbi), thứ Bảy ngày Thổ (doyōbi). Tên này lấy theo năm hành tinh, mà tên hành tinh lại theo ngũ hành. Không có ngày nào mang tên gió hay hư không, vì đó là từ vựng của godai.
Năm quyển sách của một kiếm sĩ
Godai nổi tiếng ngoài Nhật phần lớn nhờ Ngũ luân thư (Go rin no sho) của kiếm sĩ Miyamoto Musashi, viết khoảng năm 1643–1645. Tên sách chính là "năm vòng" của gorintō, và năm quyển mang tên Địa, Thuỷ, Hoả, Phong, Không. Musashi mượn khung năm đại để chia nội dung binh pháp của mình, từ nền tảng (Đất) tới cảnh giới cao nhất (Không). Cuốn sách đã có bài riêng trong hệ wiki; ở đây chỉ cần thấy rằng tới thế kỷ 17, khung năm đại đã quen thuộc tới mức một võ sĩ dùng nó làm mục lục.
Cùng một ý tưởng, nhiều hình dạng
Tháp năm phần không chỉ có ở Nhật. Tháp chorten của Phật giáo Tây Tạng cũng thường được giải thích theo năm đại: đế vuông là đất, thân tròn là nước, chóp nhọn có các vòng là lửa, phần lọng là gió, viên ngọc trên đỉnh là hư không. Gorintō có thể xem là phiên bản tối giản, đá hoá của cùng một ý tưởng: dựng vũ trụ thành một khối đứng thẳng, từ đất lên trời.
Góc nhìn hôm nay
Đi chùa Nhật, nhìn một gorintō, bạn có thể tự "đọc" nó từ dưới lên: vuông, tròn, nhọn, bán nguyệt, ngọc; đất, nước, lửa, gió, không. Nhiều tháp cũ đã mòn mất chữ, nhưng hình khối vẫn nói thay. Với người Việt, gorintō còn là dịp nhận ra chữ "tứ đại" quen thuộc trong văn khấn có họ hàng ở tận Nhật Bản, qua cùng một con đường Phật giáo.
Muốn tìm hiểu tiếp: đi bộ con đường Okunoin trên núi Kōya, nên đi vào sáng sớm khi sương còn đọng; ở Kyoto và Nara, nhiều chùa cổ có gorintō thời Kamakura trong khuôn viên. Về sách, các nghiên cứu về Kūkai bằng tiếng Anh của Yoshito Hakeda có dịch một số tác phẩm chính của ông, giúp hiểu thuyết lục đại từ văn bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
Godai là gì?
Godai là năm đại trong Phật giáo Nhật Bản: đất (chi), nước (sui), lửa (ka), gió (fū) và hư không (kū). Hệ này có gốc từ năm đại Ấn Độ, đến Nhật qua Mật giáo, đặc biệt là Chân Ngôn tông do Kūkai lập ở thế kỷ 9.
Tháp gorintō là gì?
Gorintō là tháp đá năm tầng tượng trưng cho năm đại, xếp từ dưới lên: khối vuông (đất), khối cầu (nước), khối tam giác (lửa), khối bán nguyệt (gió) và khối hình ngọc (hư không). Tháp được dùng làm bia mộ và tháp tưởng niệm ở Nhật từ cuối thời Heian.
Godai khác ngũ hành thế nào?
Godai gồm đất, nước, lửa, gió, hư không, đến từ Ấn Độ qua Phật giáo. Ngũ hành (gogyō) gồm Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ, đến từ Trung Hoa qua Âm dương đạo và lịch pháp. Tên các ngày trong tuần tiếng Nhật theo ngũ hành, không theo godai.
Xem gorintō ở đâu tại Nhật?
Nơi nổi tiếng nhất là khu nghĩa trang Okunoin trên núi Kōya, tỉnh Wakayama, với hàng chục vạn bia mộ và tháp tưởng niệm dọc con đường xuyên rừng tuyết tùng. Nhiều chùa cổ ở Kyoto, Nara cũng có gorintō thời Kamakura.
Ngũ luân thư của Musashi liên quan gì tới godai?
Tên sách Go rin no sho nghĩa là "sách năm vòng", lấy từ năm vòng của tháp gorintō. Musashi chia sách làm năm quyển Địa, Thuỷ, Hoả, Phong, Không theo đúng năm đại, dùng khung này để sắp xếp tư tưởng binh pháp của mình.
