Ngũ hành là năm "hành" Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ mà người Trung Hoa cổ dùng để xếp loại và giải thích sự biến đổi của vạn vật. Tương sinh là vòng Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc; tương khắc là vòng Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc. Hai vòng này không ra đời cùng lúc: chúng thành hình dần qua nhiều thế kỷ, từ một danh sách vật dụng trong Kinh Thư tới một hệ thống phân loại phủ lên cả lịch, nhạc, thuốc và chính trị đời Hán.
"Hành" nghĩa là đi, không phải "nguyên tố"
Chữ 行 (hành) nghĩa gốc là đi, vận hành. Vì thế nhiều nhà Hán học phương Tây, trong đó có Joseph Needham trong bộ Science and Civilisation in China, cho rằng dịch ngũ hành là "five elements" (năm nguyên tố) dễ gây hiểu lầm. Họ chuộng cách dịch "five phases" (năm pha) hoặc "five agents" (năm tác nhân).
Sự khác biệt này quan trọng. Bốn nguyên tố của Hy Lạp cổ là bốn chất cấu thành mọi vật: một hòn đá có nhiều đất, ngọn lửa có nhiều lửa. Ngũ hành thì thiên về quá trình và quan hệ: cái gì đang lớn lên như cây mùa xuân thì thuộc Mộc, cái gì đang bốc lên nóng rực thì thuộc Hoả, cái gì đang thu lại, lắng xuống thì thuộc Kim, Thuỷ. Một vật không "chứa" Mộc như cái ly chứa nước; nó ở vào pha Mộc trong một vòng biến đổi.
Văn bản sớm nhất: thiên Hồng Phạm
Danh sách ngũ hành nổi tiếng nhất nằm trong thiên Hồng Phạm của Kinh Thư (Thượng thư). Theo truyền thống, đây là lời Cơ Tử, quý tộc nhà Thương, trình bày cho Chu Vũ Vương "chín phép lớn" (cửu trù) để trị nước, và ngũ hành là trù thứ nhất:
Ngũ hành: nhất viết Thuỷ, nhị viết Hoả, tam viết Mộc, tứ viết Kim, ngũ viết Thổ. Thuỷ viết nhuận hạ, Hoả viết viêm thượng, Mộc viết khúc trực, Kim viết tòng cách, Thổ viên giá sắc.
Tạm hiểu: nước thấm xuống, lửa bốc lên, gỗ cong được thẳng được, kim loại theo khuôn mà đổi hình, đất để gieo trồng và gặt hái. Câu tiếp theo gắn mỗi hành với một vị: thấm xuống thành mặn, bốc lên thành đắng, cong thẳng thành chua, theo khuôn thành cay, gieo gặt thành ngọt.
Hai điểm đáng chú ý. Thứ nhất, thứ tự ở đây là Thuỷ, Hoả, Mộc, Kim, Thổ, không phải thứ tự tương sinh hay tương khắc. Thứ hai, mô tả rất cụ thể, gần với vật liệu sinh hoạt. Ngũ hành lúc đầu giống danh mục tài nguyên hơn là học thuyết vũ trụ.
Về niên đại, truyền thống gắn Hồng Phạm với đầu nhà Chu (thế kỷ 11 TCN), nhưng phần đông học giả hiện đại cho rằng văn bản như ta có được biên soạn muộn hơn nhiều, có lẽ vào thời Chiến Quốc. Đây là chỗ còn tranh luận, người đọc nên biết để không tin rằng ngũ hành "có từ ba nghìn năm trước" như hay được viết.
Vòng tương khắc đi trước: Trâu Diễn và thời Chiến Quốc
Người hay được gắn với việc biến ngũ hành thành học thuyết là Trâu Diễn, học giả nước Tề sống khoảng thế kỷ 3 TCN, thuộc nhóm "âm dương gia". Sách của ông đã mất; ta biết về ông chủ yếu qua Sử ký của Tư Mã Thiên và qua những đoạn trong Lã thị Xuân thu. Thuyết nổi tiếng của ông là các triều đại thay nhau theo vòng tương khắc: mỗi triều mang một "đức" (một hành), triều sau thắng triều trước như Thuỷ thắng Hoả. Thuyết "ngũ đức chung thuỷ" này có số phận chính trị riêng, được kể trong một bài khác cùng danh mục.
Điều thú vị là cùng thời đó đã có người phản bác ý tưởng một hành luôn thắng. Sách Mặc Tử có câu "ngũ hành vô thường thắng", tức không hành nào thắng mãi. Tôn Tử binh pháp, thiên Hư thực, dùng gần y hệt câu ấy để nói về binh pháp: "ngũ hành vô thường thắng, tứ thời vô thường vị", năm hành không có cái nào thắng mãi, bốn mùa không có mùa nào đứng yên mãi. Với Tôn Tử, đó là lý do quân đội phải biến hoá theo địch.
Vòng tương sinh và hệ thống đời Hán
Vòng tương sinh được hệ thống hoá rõ ràng vào thời Tây Hán. Sách Hoài Nam Tử (thế kỷ 2 TCN) và tập Xuân Thu phồn lộ gắn với tên Đổng Trọng Thư đều có những chương sắp ngũ hành theo thứ tự Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ, mỗi hành "sinh" ra hành sau. Một số chương của Xuân Thu phồn lộ bị nghi là không do chính Đổng Trọng Thư viết, nhưng chúng phản ánh đúng tư tưởng thời Hán.
Đời Hán là lúc ngũ hành được ghép với gần như mọi thứ có thể đếm được thành năm. Bảng dưới đây là những tương ứng phổ biến nhất trong các văn bản Hán và về sau.
| Hành | Phương | Mùa | Màu | Vị | Âm (ngũ âm) | Hành tinh |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Mộc | Đông | Xuân | Xanh | Chua | Giốc | Mộc tinh (Sao Mộc) |
| Hoả | Nam | Hạ | Đỏ | Đắng | Chuỷ | Hoả tinh (Sao Hoả) |
| Thổ | Trung ương | Cuối hạ | Vàng | Ngọt | Cung | Thổ tinh (Sao Thổ) |
| Kim | Tây | Thu | Trắng | Cay | Thương | Kim tinh (Sao Kim) |
| Thuỷ | Bắc | Đông | Đen | Mặn | Vũ | Thuỷ tinh (Sao Thuỷ) |
Cột cuối là một chi tiết người Việt dùng hằng ngày mà ít để ý: tên năm hành tinh nhìn được bằng mắt thường trong tiếng Việt chính là tên ngũ hành. Người phương Tây đặt theo thần La Mã (Jupiter, Mars, Saturn, Venus, Mercury), còn tiếng Việt, tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn đều giữ cách gọi theo ngũ hành của thiên văn cổ Trung Hoa.
Thổ ở đâu khi chỉ có bốn mùa
Năm hành mà chỉ có bốn mùa, bốn phương, nên Thổ luôn là hành "khó xếp". Các sách xử lý khác nhau: có nơi đặt Thổ ở trung tâm, đứng giữa bốn phương; có nơi tách ra một đoạn "cuối hạ" (quý hạ) cho Thổ; về sau còn có cách chia cho Thổ mười mấy ngày cuối mỗi mùa. Sự lúng túng này cho thấy ngũ hành là khung phân loại do người dựng lên, phải co kéo cho khớp với thế giới.
Cách đọc sơ đồ ngũ hành
Hình quen thuộc nhất là năm hành đặt trên năm đỉnh của một ngũ giác. Đi vòng quanh các cạnh ngoài theo chiều kim đồng hồ là vòng tương sinh; nối các đỉnh cách nhau một đỉnh thành ngôi sao năm cánh là vòng tương khắc. Một sơ đồ, hai quan hệ: mỗi hành vừa sinh hành kế bên, vừa khắc hành cách một bước.
Vòng tương sinh
- Mộc sinh Hoả: gỗ cháy thành lửa.
- Hoả sinh Thổ: lửa đốt xong để lại tro, thành đất.
- Thổ sinh Kim: kim loại nằm trong lòng đất.
- Kim sinh Thuỷ: cách giải thích hay gặp là kim loại lạnh làm hơi nước đọng lại, hoặc kim loại nung chảy thành thể lỏng. Đây là mắt xích gượng nhất, chính người xưa cũng giải thích nhiều kiểu.
- Thuỷ sinh Mộc: nước nuôi cây.
Vòng tương khắc
- Mộc khắc Thổ: rễ cây xuyên đất, cây hút chất của đất.
- Thổ khắc Thuỷ: đắp đất làm đê chặn nước.
- Thuỷ khắc Hoả: nước dập lửa.
- Hoả khắc Kim: lửa nấu chảy kim loại.
- Kim khắc Mộc: rìu, dao chặt cây.
Về cấu trúc, tương khắc là một vòng khép kín không có kẻ mạnh nhất, giống búa – kéo – bao nhưng có năm thành phần. Mỗi hành khắc đúng một hành và bị đúng một hành khắc. Đây là điểm khiến ngũ hành đáng được đặt cạnh những "vòng khắc chế" của toán học và sinh học trong danh mục này: thằn lằn ba kiểu đực, ba chủng vi khuẩn, xúc xắc không bắc cầu.
Các văn bản về sau còn thêm những quan hệ phụ như "tương thừa" (khắc quá mức) và "tương vũ" (khắc ngược), chủ yếu dùng trong y thư cổ. Những khái niệm này thuộc lịch sử y học Đông Á; bài này không bàn chuyện dùng chúng để chữa bệnh.
Ngũ hành lan rộng và bị phê phán
Từ đời Hán, ngũ hành đi vào lịch pháp, âm nhạc, kiến trúc kinh thành, nghi lễ triều đình, y thư, thuật số, rồi theo chữ Hán sang Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản. Ở Việt Nam, dấu vết dễ thấy nhất nằm ngay trong ngôn ngữ, như tên hành tinh và cách gọi "Kim Mộc Thuỷ Hoả Thổ".
Nhưng ngay trong truyền thống Trung Hoa cũng có tiếng nói hoài nghi. Vương Sung đời Đông Hán, trong sách Luận hành, đã chê việc ghép ngũ hành với mười hai con giáp để giải thích con vật này ăn con vật kia là không khớp với quan sát. Đầu thế kỷ 20, trong phong trào phê phán truyền thống, học giả Lương Khải Siêu viết bài truy nguồn thuyết âm dương ngũ hành và coi nó là gốc của nhiều mê tín. Các nhà sử học khoa học như Needham thì nhìn ôn hoà hơn: ngũ hành là một bước sớm trong nỗ lực phân loại thế giới, có giá trị gợi mở, nhưng cũng trói buộc tư duy khi người ta cố ép mọi thứ vào khung năm.
Góc nhìn hôm nay: đọc ngũ hành như lịch sử tư tưởng
Cách đọc hữu ích nhất là coi ngũ hành như một bản đồ tư duy của người xưa: họ quan sát mùa, màu, vị, phương hướng, rồi tìm một trật tự chung. Đọc như thế, ngũ hành giúp hiểu thơ cổ (vì sao mùa thu gọi là "kim thu", vì sao phương tây gắn với màu trắng), hiểu kiến trúc cung đình, hiểu tên gọi trong tiếng Việt. Ngũ hành không phải công cụ dự đoán tương lai hay chọn ngày, chọn màu, và bài này không dùng nó theo hướng đó.
Muốn đọc tiếp, có thể tìm bản dịch thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư (bản Việt dịch của Thẩm Quỳnh in đã lâu), đọc phần về ngũ hành ở tập 2 bộ Science and Civilisation in China của Needham, hoặc so sánh với các bài về bốn nguyên tố Hy Lạp và năm đại Ấn Độ trong cùng danh mục để thấy mỗi nền văn minh chia thế giới theo cách riêng.
Một bài tập nhỏ để tự làm: vẽ ngũ giác, đặt năm hành, vẽ vòng sinh bằng bút xanh và vòng khắc bằng bút đỏ. Bạn sẽ thấy mỗi hành có đúng hai quan hệ "vào" và hai quan hệ "ra", một cấu trúc đối xứng hoàn hảo, có lẽ là lý do khiến nó hấp dẫn người xưa đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ hành tương sinh là gì?
Tương sinh là vòng năm hành nuôi nhau theo thứ tự Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc. Hình ảnh giải thích quen thuộc là gỗ cháy thành lửa, lửa để lại tro đất, đất chứa kim loại, nước nuôi cây. Vòng này được hệ thống hoá rõ ràng vào thời Tây Hán.
Ngũ hành tương khắc là gì?
Tương khắc là vòng chế ngự: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc. Trên sơ đồ ngũ giác, các đường tương khắc tạo thành ngôi sao năm cánh. Vòng này không có hành nào mạnh nhất, giống búa – kéo – bao có năm thành phần.
Ngũ hành có từ khi nào?
Danh sách ngũ hành nổi tiếng nhất nằm trong thiên Hồng Phạm của Kinh Thư, mà truyền thống gắn với đầu nhà Chu nhưng học giả hiện đại thường cho là biên soạn muộn hơn, khoảng thời Chiến Quốc. Học thuyết ngũ hành gắn với Trâu Diễn ở thế kỷ 3 TCN và hoàn chỉnh vào đời Hán.
Ngũ hành có phải là năm nguyên tố như của Hy Lạp không?
Không hẳn. Bốn nguyên tố Hy Lạp là bốn chất cấu thành vật, còn "hành" nghĩa là vận hành, thiên về pha biến đổi và quan hệ giữa các pha. Vì thế nhiều nhà Hán học dịch ngũ hành là "five phases" thay vì "five elements".
Vì sao các hành tinh có tên Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ?
Thiên văn cổ Trung Hoa gắn năm hành tinh nhìn được bằng mắt thường với ngũ hành. Tiếng Việt, tiếng Nhật, tiếng Hàn tiếp nhận cách gọi này qua chữ Hán, nên Jupiter là Sao Mộc, Mars là Sao Hoả, Saturn là Sao Thổ, Venus là Sao Kim và Mercury là Sao Thuỷ.
