Ngũ đức chung thuỷ là thuyết cho rằng mỗi triều đại Trung Hoa ứng với một hành trong ngũ hành, và triều sau thay triều trước theo đúng vòng ngũ hành. Thuyết này gắn với Trâu Diễn thời Chiến Quốc, được Tần Thuỷ Hoàng dùng để tuyên bố nhà Tần mang Thuỷ đức, rồi được nhà Hán sửa đi sửa lại tới ba lần. Nhờ nó mà ta hiểu vì sao áo quan nhà Tần chuộng màu đen, nhà Hán có lúc tôn màu vàng, có lúc tôn màu đỏ.
Ý tưởng gốc: triều đại thắng nhau như các hành khắc nhau
Trâu Diễn, học giả nước Tề ở thế kỷ 3 TCN, là người được Tư Mã Thiên ghi nhận đã giảng về "chung thuỷ ngũ đức", tức năm đức kết thúc rồi bắt đầu lại. Sách của ông không còn, nhưng thiên Ứng đồng trong Lã thị Xuân thu, bộ sách do môn khách của Lã Bất Vi biên soạn ngay trước khi Tần thống nhất, chép lại một phiên bản rất rõ của thuyết này.
Theo Ứng đồng, mỗi khi một triều mới sắp lên, trời cho hiện điềm báo hợp với đức của nó:
- Hoàng Đế mang Thổ đức: trời cho hiện giun đất lớn, dế lớn, nên ông chuộng màu vàng.
- Vũ nhà Hạ mang Mộc đức: cây cỏ mùa thu mùa đông không tàn, nên chuộng màu xanh.
- Thang nhà Thương mang Kim đức: lưỡi dao kim loại sinh ra từ nước, nên chuộng màu trắng.
- Văn vương nhà Chu mang Hoả đức: chim đỏ ngậm sách son đậu ở miếu xã nhà Chu, nên chuộng màu đỏ.
Rồi sách kết luận: kẻ thay Hoả ắt là Thuỷ. Thứ tự Thổ, Mộc, Kim, Hoả, Thuỷ chính là vòng tương khắc đi ngược: Mộc khắc Thổ, Kim khắc Mộc, Hoả khắc Kim, Thuỷ khắc Hoả. Triều sau thắng triều trước vì hành của nó khắc hành của triều trước. Đây là một lý thuyết lịch sử theo vòng, và nó để ngỏ một câu hỏi rất hấp dẫn với những người đang tranh thiên hạ: ai sẽ là Thuỷ?
Nhà Tần nhận Thuỷ đức: màu đen, số sáu, sông Đức Thuỷ
Năm 221 TCN, sau khi thống nhất sáu nước, Tần Thuỷ Hoàng nhận thuyết này. Sử ký, phần Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ, chép rằng nhà vua suy xét sự truyền nối của năm đức, cho rằng nhà Chu được Hoả đức, nhà Tần thay Chu nên theo hành mà Hoả không thắng nổi, tức Thuỷ. Từ đó là một loạt cải cách mang tính biểu tượng:
- Năm mới bắt đầu từ tháng Mười, lễ triều hạ đầu năm làm vào ngày mồng một tháng Mười.
- Màu đen được chuộng cho áo quần, cờ xí, cờ mao, cờ tiết.
- Số sáu làm chuẩn: phù và mũ quan dài sáu tấc, xe rộng sáu thước, sáu thước là một bộ, xe vua thắng sáu ngựa.
- Sông Hoàng Hà được đổi tên thành Đức Thuỷ.
Tư Mã Thiên còn ghi rằng nhà Tần cho rằng hợp với Thuỷ đức thì phải cứng rắn, nghiêm khắc, mọi việc quyết theo pháp luật, ít ân huệ. Nghĩa là thuyết ngũ hành được dùng để biện minh cho cả phong cách cai trị. Trong Phong thiện thư, ông kể thêm một điềm được nhắc lại: tổ tiên nhà Tần là Tần Văn công từng đi săn bắt được rồng đen, và đó được coi là điềm Thuỷ đức.
Nhà Hán đổi đức ba lần
Nhà Hán thay nhà Tần, và câu hỏi lập tức nảy ra: Hán mang đức gì? Câu trả lời thay đổi theo chính trị, và lịch sử tranh luận này là ví dụ rõ nhất cho thấy ngũ hành là ngôn ngữ của quyền lực.
Lần một: Hán vẫn là Thuỷ
Thời đầu, nhà Hán giữ Thuỷ đức. Thừa tướng Trương Thương, người giỏi lịch số, bảo vệ quan điểm này. Lý lẽ ngầm là nhà Tần quá ngắn ngủi và tàn bạo, không đáng tính là một đức, nên Hán nối thẳng Chu và mới là Thuỷ thật sự.
Lần hai: Hán Vũ Đế chọn Thổ
Từ thời Văn Đế đã có người như Giả Nghị và Công Tôn Thần đề nghị đổi sang Thổ đức, lập luận rằng Hán thắng Tần, mà Thổ khắc Thuỷ. Đề nghị này bị gác lại nhiều năm. Tới năm 104 TCN, Hán Vũ Đế ban lịch Thái Sơ, lấy tháng Giêng làm đầu năm, chính thức tôn màu vàng và dùng số năm. Đây là lúc nhà Hán đi đúng vòng tương khắc của Trâu Diễn.
Lần ba: Hán thành Hoả, theo vòng tương sinh
Cuối Tây Hán, cha con Lưu Hướng và Lưu Hâm, những người chỉnh lý thư tịch hoàng gia, đưa ra một cách đọc khác: các triều thay nhau không phải vì khắc nhau mà vì sinh ra nhau, theo vòng tương sinh Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ. Họ sắp lại toàn bộ dòng đế vương từ thời thượng cổ, coi nhà Tần là ngôi "nhuận", không chính thống, và xếp nhà Hán vào Hoả đức.
Cách đọc mới lập tức có người dùng. Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán, lập triều Tân năm 9, tuyên bố mình mang Thổ đức, vì Hoả sinh Thổ: Hán nhường lại cho Tân một cách "tự nhiên". Khi Lưu Tú dựng lại nhà Hán, tức Quang Vũ Đế, thì Hậu Hán thư chép rằng năm Kiến Vũ thứ hai (năm 26) triều đình bắt đầu định chính thức Hoả đức, chuộng màu đỏ. Từ đó nhà Hán được gọi là "Viêm Hán", Hán của lửa.
Từ Khăn Vàng tới nhà Tống
Khi Hán là Hoả, thì kẻ muốn thay Hán phải là Thổ, màu vàng. Cuộc khởi nghĩa Khăn Vàng năm 184 dùng khẩu hiệu được Hậu Hán thư chép lại: "Thương thiên dĩ tử, Hoàng thiên đương lập", trời xanh đã chết, trời vàng sẽ lên. Chữ "vàng" ở đây thường được hiểu là Thổ đức nối Hoả đức của nhà Hán, dù chữ "trời xanh" vẫn còn được giải thích nhiều cách.
Các triều sau tiếp tục dùng vòng tương sinh:
| Triều đại | Đức tự nhận | Dấu vết |
|---|---|---|
| Tần | Thuỷ | Màu đen, số sáu, đổi tên sông Hoàng Hà |
| Tây Hán (từ 104 TCN) | Thổ | Lịch Thái Sơ, màu vàng, số năm |
| Tân của Vương Mãng | Thổ | Tự nhận nối Hoả đức nhà Hán |
| Đông Hán | Hoả | Định năm 26, màu đỏ, "Viêm Hán" |
| Tào Ngụy | Thổ | Niên hiệu đầu tiên là Hoàng Sơ (năm 220) |
| Tây Tấn | Kim | Thổ sinh Kim, nối Ngụy |
| Đường | Thổ | Màu vàng càng gắn chặt với vua |
| Bắc Tống | Hoả | Được gọi là "Viêm Tống" |
Thời Nam Bắc triều và Ngũ Đại, các triều đình còn tranh cãi gay gắt nên tính nối từ ai, vì chọn sai "cha" là nhận sai tính chính thống. Từ sau thời Tống, thuyết ngũ đức dần mất vai trò trung tâm trong chính trị; các triều Nguyên, Minh, Thanh dựa vào những nguồn chính danh khác.
Vì sao một thuyết vòng tròn lại hợp với quyền lực
Thuyết ngũ đức có ba điểm rất tiện cho người cầm quyền. Thứ nhất, nó biến việc lên ngôi thành ý trời: triều cũ hết đức là tự nhiên, như mùa thu thay mùa hạ. Thứ hai, nó cho một bộ biểu tượng có sẵn: màu, số, lịch, tên đất, đủ để tuyên truyền bằng hình ảnh với người không biết chữ. Thứ ba, nó đủ mềm để sửa: đổi từ vòng khắc sang vòng sinh, tính hay không tính một triều đại, là có thể ra kết quả mình muốn.
Điểm thứ ba cũng là điểm yếu. Khi các bên đều dùng cùng một khung để chứng minh điều ngược nhau, khung ấy mất dần sức thuyết phục. Nhà sử học Cố Hiệt Cương đầu thế kỷ 20 đã viết một khảo cứu dài về thuyết ngũ đức chung thuỷ, chỉ ra rằng chính những dòng đế vương thượng cổ được "sắp lại" cho vừa thuyết, nghĩa là thuyết đã góp phần nặn ra một phần sử cổ chứ không chỉ giải thích nó.
Góc nhìn hôm nay
Đọc thuyết ngũ đức là một cách thú vị để học lịch sử Trung Hoa: thay vì nhớ tên triều đại, hãy nhớ màu áo và lý do. Ta cũng thấy rõ hơn vì sao màu vàng trở thành màu của vua chúa ở nhiều nước Đông Á, kể cả hoàng bào các vua Việt.
Bài học rộng hơn là về cách người ta dùng một mô hình vũ trụ để hợp thức hoá quyền lực. Mô hình càng đẹp, càng cân đối, càng dễ thuyết phục. Muốn tìm hiểu tiếp, có thể đọc Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ và Phong thiện thư trong Sử ký (đã có bản dịch tiếng Việt của Phan Ngọc), thiên Ứng đồng trong Lã thị Xuân thu, và tìm đọc các nghiên cứu về chính thống luận trong sử học Trung Hoa.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ đức chung thuỷ là gì?
Đó là thuyết cho rằng mỗi triều đại ứng với một trong năm hành, và các triều thay nhau theo vòng ngũ hành. Thuyết gắn với Trâu Diễn ở thế kỷ 3 TCN, ban đầu theo vòng tương khắc, về sau Lưu Hướng và Lưu Hâm đổi sang vòng tương sinh.
Vì sao nhà Tần chuộng màu đen?
Vì Tần Thuỷ Hoàng nhận nhà Tần mang Thuỷ đức, mà màu của Thuỷ là đen. Sử ký chép rằng nhà Tần dùng màu đen cho áo quần, cờ xí, lấy số sáu làm chuẩn và đổi tên sông Hoàng Hà thành Đức Thuỷ.
Nhà Hán mang hành gì?
Nhà Hán đổi ba lần: đầu tiên giữ Thuỷ đức, năm 104 TCN Hán Vũ Đế đổi sang Thổ đức, rồi theo cách đọc tương sinh của Lưu Hướng, Lưu Hâm thì Hán là Hoả đức. Năm 26, Quang Vũ Đế chính thức định Hoả đức, nên nhà Hán còn được gọi là Viêm Hán.
Câu "Hoàng thiên đương lập" của Khăn Vàng nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là "Thương thiên dĩ tử, Hoàng thiên đương lập", nghĩa là trời xanh đã chết, trời vàng sẽ lên. Màu vàng thường được hiểu là Thổ đức, hành được sinh ra từ Hoả đức của nhà Hán, tức triều mới sẽ thay nhà Hán.
Thuyết ngũ đức chung thuỷ còn dùng tới khi nào?
Thuyết được dùng mạnh từ Tần tới Tống, các triều thường tự nhận một đức để khẳng định chính thống. Từ sau Tống, nó dần mất vai trò trung tâm, các triều Nguyên, Minh, Thanh dựa vào những lý lẽ chính danh khác.
