Như Ý kim cô bổng là cây gậy của Tôn Ngộ Không, vốn là khối "thần trân thiết" mà Đại Vũ dùng để đo độ sâu sông biển khi trị thuỷ, sau nằm dưới Đông Hải long cung. Theo hồi 3 Tây du ký của Ngô Thừa Ân, gậy có hai đầu bịt vàng, thân sắt đen, khắc dòng chữ "Như Ý kim cô bổng, nặng một vạn ba nghìn năm trăm cân", và co giãn tuỳ ý chủ. Đây là món binh khí nổi tiếng nhất văn chương Trung Hoa, nhưng nhiều chi tiết quen thuộc về nó thật ra đến từ phim và truyện tranh.
Văn bản gốc: hồi 3 Tây du ký
Tây du ký là tiểu thuyết 100 hồi, bản in sớm nhất còn lại là bản Thế Đức Đường năm 1592, đời Minh. Tác giả thường được ghi là Ngô Thừa Ân, dù việc ông là tác giả vẫn được giới nghiên cứu bàn cãi. Chuyện lấy gậy nằm ở hồi 3, trong phần đầu kể đời Ngộ Không trước khi bị đè dưới núi Ngũ Hành.
Sau khi học phép với Bồ Đề tổ sư và về làm vua Hoa Quả Sơn, Ngộ Không thấy mình thiếu một binh khí vừa tay. Một con khỉ già mách: dưới cầu sắt Thuỷ Liêm động có đường thông ra Đông Hải, đại vương có phép rẽ nước thì sao không xuống hỏi Long Vương. Ngộ Không lặn thẳng xuống long cung, gặp Đông Hải Long Vương Ngao Quảng.
Ba lần thử binh khí, một lần tìm được
Long Vương sai đem binh khí ra cho khách chọn. Món nào Ngộ Không cũng chê nhẹ:
| Lần | Binh khí Long Vương đưa | Nặng | Ngộ Không nói |
|---|---|---|---|
| 1 | Một thanh đại đao | Không ghi rõ | Không quen dùng đao |
| 2 | Chĩa chín mũi (cửu cổ xoa) | 3.600 cân | Nhẹ quá |
| 3 | Phương thiên hoạ kích | 7.200 cân | Vẫn nhẹ |
Long Vương hết món. Long mẫu và long nữ mới gợi ý: trong kho có khối sắt thần dùng để định đáy Thiên Hà (biển), mấy hôm nay bỗng phát sáng, có lẽ chờ đúng người. Ngộ Không ra xem: một cột sắt to bằng cái đấu, dài hơn hai trượng. Ngộ Không nói to quá, gậy nhỏ lại. Nói dài quá, gậy ngắn lại, tới khi vừa tay. Cầm lên mới thấy hai đầu có vòng vàng bịt, sát vòng khắc dòng chữ ghi tên và trọng lượng.
Ngộ Không múa thử ngay trong long cung, làm cả thuỷ tộc khiếp vía. Long Vương đành để khách mang đi luôn.
Tên gậy nói lên điều gì
- Như Ý: theo ý muốn, ý chủ muốn dài thì dài, muốn ngắn thì ngắn.
- Kim cô: vòng bịt bằng vàng ở hai đầu. Chữ "cô" này là cái đai, cái vòng siết, cùng chữ với "kim cô" trên đầu Ngộ Không về sau. Một vòng vàng làm gậy thêm uy, một vòng vàng khác lại dùng để trói chính người cầm gậy. Tác giả có cố ý chơi chữ hay không thì không ai dám chắc, nhưng người đọc nhiều đời vẫn thích nhắc sự trùng hợp ấy.
- Bổng: gậy, côn.
Cái tên "Định hải thần châm" mà người ta hay dùng là cách gọi dân gian, nhấn vào chuyện gậy từng "định" biển. Trong hồi 3, Long Vương gọi nó là khối thần trân thiết dùng định đáy Thiên Hà.
Ngộ Không vòi thêm áo mũ
Có gậy rồi, Ngộ Không lại đòi thêm bộ áo giáp cho xứng. Đông Hải Long Vương không có, đành đánh trống chuông gọi ba anh em tới. Mỗi người góp một món:
- Nam Hải Long Vương Ngao Khâm: mũ phượng sí tử kim quan (mũ vàng tía cánh phượng).
- Tây Hải Long Vương Ngao Nhuận: áo giáp tỏa tử hoàng kim giáp (giáp vàng mắt xích).
- Bắc Hải Long Vương Ngao Thuận: giày ngẫu ti bộ vân lý (giày sợi tơ ngó sen đi trên mây).
Ngộ Không mặc vào, về Hoa Quả Sơn. Các Long Vương bàn nhau dâng sớ lên Ngọc Hoàng kiện. Đó là khởi đầu của chuỗi rắc rối dẫn tới chuyện đại náo thiên cung. Nói cách khác, cây gậy là món đồ kéo theo cả số phận của Ngộ Không.
Gậy nặng bao nhiêu kg: một phép tính nhỏ
Một vạn ba nghìn năm trăm cân là 13.500 cân. Cân thời Minh nặng hơn cân ngày nay, các nhà sử học đo lường thường ước chừng khoảng 590 tới 600 gam. Lấy tròn 0,6 kg:
13.500 × 0,6 ≈ 8.100 kg, tức khoảng tám tấn, nặng hơn một con voi châu Phi trưởng thành.
Còn phương thiên hoạ kích 7.200 cân mà Ngộ Không chê nhẹ cũng đã hơn bốn tấn. Tất nhiên đây là con số văn chương, cốt cho người đọc thấy sức Ngộ Không vượt hẳn mọi chuẩn. Phép tính chỉ để vui, và để thấy tác giả đã chọn con số cẩn thận: gậy nặng gần gấp đôi món nặng nhất mà Long Vương có.
Binh khí ba thầy trò: so tài trên giấy
Ba đồ đệ của Đường Tăng mỗi người một món, và tác giả cũng cho mỗi món một lai lịch thiên giới. Đặt cạnh nhau sẽ thấy cách Tây du ký "xếp hạng" binh khí:
| Đồ đệ | Binh khí | Lai lịch theo truyện | Trọng lượng ghi trong truyện |
|---|---|---|---|
| Tôn Ngộ Không | Như Ý kim cô bổng | Sắt thần định biển, lấy ở Đông Hải (hồi 3) | 13.500 cân |
| Trư Bát Giới | Cửu xỉ đinh ba (bồ cào chín răng) | Do Thái Thượng Lão Quân rèn, Ngọc Hoàng ban (hồi 19) | 5.048 cân, bằng số quyển một bộ Đại tạng kinh |
| Sa Ngộ Tĩnh | Hàng yêu bảo trượng | Làm từ cây thoa la trên cung trăng (hồi 22) | Không nhấn vào trọng lượng |
Con số 5.048 của đinh ba Bát Giới là chi tiết thú vị: nó trùng số quyển kinh mà các bản Đại tạng thời Đường được tính, như một lời đùa rằng cái bồ cào của anh chàng ham ăn lại nặng đúng bằng cả kho kinh mà thầy trò đi thỉnh.
Gậy trong tai và những chi tiết hay bị nhầm
Khi không đánh nhau, Ngộ Không thu gậy nhỏ như cây kim thêu, giắt trong tai. Chi tiết này có trong truyện và rất được yêu thích. Vài chi tiết khác hay được nhắc, có cái từ nguyên tác, có cái từ màn ảnh:
- Gậy dài tới trời: chi tiết này có thật trong hồi 3. Về tới Hoa Quả Sơn, Ngộ Không biến thân to lớn, cho gậy dài tới mức trên chạm ba mươi ba tầng trời, dưới chạm mười tám tầng địa ngục, làm muông thú khắp núi rạp mình. Phim chỉ vẽ lại cảnh ấy bằng kỹ xảo.
- Gậy hoá thành ba: cũng có trong nguyên tác. Ở hồi 4, khi đấu với Na Tra, Ngộ Không hoá ba đầu sáu tay, cây gậy hoá theo thành ba cây. Còn cảnh hàng chục cây gậy bay rợp trời là kiểu hiệu ứng của phim.
- Gậy Nyoibō trong Dragon Ball: bộ truyện tranh của Toriyama Akira (từ năm 1984) mượn tên "như ý bổng" và ý co giãn, đặt vào tay cậu bé Son Goku. Đây là sáng tác lấy cảm hứng, không phải Tây du ký.
Vì sao cây gậy được yêu mến
Trong văn chương thần ma Trung Hoa có vô số pháp bảo: bình hút người, quạt thổi gió, vòng kim cang thu binh khí. Phần lớn pháp bảo ấy thuộc về yêu quái, và một khi bị lấy mất thì chủ thành bất lực. Gậy Như Ý thì khác. Nó không có phép gì kỳ quái ngoài việc nặng và co giãn. Sức mạnh thật nằm ở người cầm.
Ở nhiều đoạn truyện, chính cây gậy bị pháp bảo của yêu quái thu mất, như vòng kim cang của Thanh Ngưu tinh ở các hồi 50 tới 52, và Ngộ Không phải đi tìm người giúp. Đó là một kiểu "tương khắc" thú vị: binh khí mạnh nhất vẫn có thứ khắc chế, và cách thắng là tìm ra lai lịch của pháp bảo kia.
Góc nhìn hôm nay
Hồi 3 Tây du ký là hồi đọc vui nhất cho người mới. Bản dịch tiếng Việt quen thuộc là bản của nhóm Như Sơn, Mai Xuân Hải, Phương Oanh, in nhiều lần. Nên đọc kèm hồi 19 và 22 để gặp binh khí hai sư đệ, rồi so ba đoạn tả binh khí để thấy tác giả dùng thơ phú ra sao.
Ở Liên Vân Cảng (tỉnh Giang Tô, Trung Quốc) có khu Hoa Quả Sơn được coi là cảnh gợi cảm hứng cho Tây du ký, với động Thuỷ Liêm. Đây là liên hệ do địa phương xây dựng, không phải điều tác giả xác nhận, nhưng là nơi người mê Tây du ký vẫn ghé.
Và một phép tính để mang về: nếu cây gậy dài hai trượng (trượng thời Minh khoảng 3,1–3,2 m) và to bằng miệng đấu, thì khối sắt ấy dài hơn sáu mét. Một cột sắt như thế nằm dưới đáy biển định mực nước, đúng là thứ chỉ thần thoại mới nghĩ ra.
Câu hỏi thường gặp
Gậy Như Ý của Tôn Ngộ Không nặng bao nhiêu?
Theo hồi 3 Tây du ký, gậy nặng một vạn ba nghìn năm trăm cân, tức 13.500 cân. Tính theo cân thời Minh khoảng 0,6 kg, con số này vào khoảng tám tấn. Đây là con số văn chương để nhấn sức mạnh của Ngộ Không.
Như Ý kim cô bổng có từ đâu?
Gậy vốn là khối sắt thần Đại Vũ dùng để định độ sâu sông biển khi trị thuỷ, sau nằm trong kho Đông Hải long cung. Ngộ Không xuống xin binh khí, chê hết các món khác, rồi được chỉ tới khối sắt đang phát sáng này.
Vì sao gọi là kim cô bổng?
"Kim cô" là vòng vàng bịt ở hai đầu gậy, "bổng" là gậy. "Như Ý" nghĩa là theo ý chủ, vì gậy co giãn tuỳ lời Ngộ Không. Chữ "cô" này cùng chữ với vòng kim cô trên đầu Ngộ Không sau này.
Ngộ Không giấu gậy ở đâu?
Khi không dùng, Ngộ Không thu gậy nhỏ như cây kim thêu và giắt trong tai. Cần đánh nhau thì lấy ra và cho gậy lớn lên.
Ngoài cây gậy, Ngộ Không còn lấy gì từ Long Vương?
Ngộ Không đòi thêm áo mũ. Ba Long Vương Nam Hải, Tây Hải, Bắc Hải góp mũ vàng tía cánh phượng, giáp vàng mắt xích và giày tơ ngó sen đi mây. Các Long Vương sau đó dâng sớ kiện lên Ngọc Hoàng.
