Tam chủng thần khí Nhật Bản: gương, ngọc, kiếm Kusanagi ở đâu

Tam chủng thần khí là ba báu vật truyền ngôi của hoàng gia Nhật Bản: gương Yata no Kagami, ngọc Yasakani no Magatama và kiếm Kusanagi no Tsurugi. Theo Kojiki (712) và Nihon shoki (720), nữ thần Mặt Trời Amaterasu trao ba vật này cho cháu là Ninigi khi xuống cai quản mặt đất. Ngày nay chúng được giữ ở ba nơi khác nhau, chưa từng được trưng bày cho công chúng, và ngay cả trong lễ kế vị cũng được đặt trong hộp phủ kín.

Ba báu vật, ba nguồn gốc

Ba vật không ra đời cùng lúc. Gương và ngọc gắn với một chuyện, kiếm gắn với chuyện khác. Cả hai đều nằm trong phần "thời thần linh" ở đầu Kojiki và Nihon shoki, hai bộ sách sử cổ nhất của Nhật, được biên soạn theo lệnh triều đình đầu thế kỷ 8.

Gương và ngọc: chuyện hang đá Ama-no-Iwato

Thần Susanoo, em trai Amaterasu, quậy phá trên cõi trời tới mức nữ thần giận dỗi trốn vào hang đá, đóng cửa lại. Thế giới chìm trong bóng tối. Tám trăm vạn vị thần họp nhau bên sông trời bàn cách đưa bà ra.

Theo Kojiki, thần Ishikoridome được giao đúc gương, thần Tamanoya xâu chuỗi ngọc. Gương và ngọc được treo lên cây sakaki trước cửa hang. Nữ thần Ame-no-Uzume nhảy múa trên một chiếc thùng úp, các thần cười vang. Amaterasu tò mò hé cửa hỏi vì sao trời tối mà ai cũng vui. Các thần đáp đã có một vị thần quý hơn bà, rồi đưa gương ra. Thấy ánh sáng của chính mình trong gương, nữ thần bước ra thêm một chút, và một vị thần lực sĩ kéo bà ra hẳn. Ánh sáng trở lại.

Đây là một cuộc "đấu pháp" kỳ lạ: không ai dùng sức mạnh với nữ thần. Thứ thắng là trí tò mò, tiếng cười và một tấm gương. Gương trong chuyện này không phải vũ khí, mà là thứ cho người nhìn thấy mình.

Kiếm Kusanagi: từ đuôi rắn tới đền Atsuta

Chuyện Susanoo hạ rắn tám đầu Yamata no Orochi ở xứ Izumo và tìm thấy thanh kiếm trong đuôi nó đã quen thuộc. Thanh kiếm lúc đầu mang tên Ame-no-Murakumo ("mây tụ trên trời"), Susanoo dâng lên Amaterasu để chuộc lỗi. Phần ít người biết hơn là đời sau của thanh kiếm:

• Yamato Takeru: theo Kojiki và Nihon shoki, hoàng tử Yamato Takeru được cô là công chúa Yamatohime, người trông đền Ise, trao kiếm khi đi chinh phạt phía đông. Bị lừa vào giữa đồng cỏ rồi bị phóng lửa, chàng dùng kiếm cắt cỏ thoát thân. Tên Kusanagi ("cắt cỏ") đến từ đây, theo một trong các cách giải thích.
• Đền Atsuta: trước chuyến đi cuối, Yamato Takeru để kiếm lại chỗ vợ là Miyazu-hime ở xứ Owari. Kiếm được thờ ở đó, nơi về sau là đền Atsuta, nay thuộc thành phố Nagoya.
• Bị trộm năm 668: Nihon shoki chép một nhà sư tên Dōgyō từ Silla (Tân La) lấy trộm kiếm định mang về nước, nhưng thuyền gặp gió phải quay lại, kiếm được thu hồi.
• Năm 686: Nihon shoki chép thiên hoàng Tenmu lâm bệnh, bói ra là do thanh kiếm quở, nên kiếm được đưa trả về Atsuta ngay.

Hai mục năm 668 và 686 là ghi chép mang tính biên niên trong Nihon shoki, khác với phần thần thoại phía trước. Chúng cho thấy ít nhất từ cuối thế kỷ 7, triều đình đã coi thanh kiếm ở Atsuta là vật thiêng có thật.

Trao cho Ninigi: báu vật thành quyền vua

Khi Amaterasu sai cháu là Ninigi xuống cai quản quần đảo, bà trao ba báu vật. Theo Kojiki, bà dặn hãy coi chiếc gương như chính hồn bà mà thờ phụng. Ninigi giáng xuống đỉnh Takachiho. Theo thần thoại chính thống của triều đình, chắt của Ninigi là Jimmu, thiên hoàng đầu tiên.

Từ đó ba báu vật trở thành bằng chứng chính danh: ai giữ chúng là người nối dõi Mặt Trời. Điều đáng chú ý là các bản kể trong Nihon shoki không thống nhất hoàn toàn. Sách này chép kèm nhiều "dị bản" (cách kể khác), có bản liệt kê đủ ba vật, có bản chỉ nhắc gương và kiếm. Người đọc kỹ sẽ thấy bộ "ba" có thể đã được chuẩn hoá dần theo thời gian.

Dan-no-ura năm 1185: thanh kiếm chìm xuống biển

Sự kiện lịch sử nổi tiếng nhất gắn với tam chủng thần khí là trận thuỷ chiến Dan-no-ura năm 1185, trận kết thúc cuộc chiến Genpei giữa hai dòng họ Taira và Minamoto. Họ Taira thua. Theo Heike monogatari (Truyện kể Heike), bà ngoại của thiên hoàng nhỏ tuổi Antoku ôm cậu bé cùng xuống biển, mang theo kiếm và hộp ngọc.

Hộp ngọc nổi lên và được vớt. Gương cũng được thu hồi. Thanh kiếm thì mất hẳn dưới biển. Theo truyền thống, thanh kiếm mất là bản sao vẫn theo thiên hoàng, còn kiếm gốc vẫn ở Atsuta. Triều đình về sau lấy một thanh kiếm khác làm vật thay thế. Câu chuyện chi tiết về cảnh trên thuyền là của Heike monogatari, một tác phẩm văn chương được kể bằng đàn biwa, nên lời thoại và cảm xúc trong đó không nên coi là ghi chép nguyên văn.

Không ai được nhìn: lễ kế vị Kenji-tō-shōkei-no-gi

Tam chủng thần khí chưa bao giờ được chụp ảnh hay trưng bày. Ngay trong lễ kế vị, kiếm và ngọc được mang ra trong hộp bọc vải. Nghi lễ này tên là Kenji-tō-shōkei-no-gi, tạm dịch "lễ thừa kế kiếm, ngọc và các ấn". Gương không được mang ra, vì nó ở lại trong điện Kashikodokoro.

• 1989: lễ được cử hành khi thiên hoàng Akihito kế vị.
• 1 tháng 5 năm 2019: lễ được cử hành khi thiên hoàng Naruhito lên ngôi, truyền hình trực tiếp, người xem chỉ thấy những chiếc hộp phủ vải.

Vì không ai được xem, hình dạng thật của ba vật chỉ là phỏng đoán. Có những ghi chép thời Edo kể lại chuyện người trong đền từng lén nhìn kiếm, nhưng nguồn gốc các ghi chép này không chắc chắn nên không nên tin như sử liệu.

Nhìn bằng mắt khảo cổ: gương đồng và ngọc magatama

Dù không xem được ba báu vật, ta xem được những hiện vật cùng loại. Gương đồng cổ được chôn rất nhiều trong các gò mộ thời Kofun (khoảng thế kỷ 3 tới thế kỷ 7). Ngọc hình dấu phẩy, gọi là magatama, có từ thời Jōmon và rất phổ biến thời Kofun, làm bằng ngọc bích, mã não, thuỷ tinh. Kiếm sắt thẳng cũng có nhiều trong mộ cùng thời.

Gương, ngọc, kiếm đặt cạnh nhau trong mộ của những người có quyền thế cho thấy bộ ba này là biểu tượng của giới cầm quyền từ trước khi được viết thành thần thoại. Bảo tàng Quốc gia Tokyo và nhiều bảo tàng tỉnh trưng bày gương đồng và magatama thời Kofun, là cách gần nhất để hình dung tam chủng thần khí trông thế nào.

"Ba món thần khí" của đời thường

Cụm từ sanshu no jingi (tam chủng thần khí) đi vào tiếng Nhật đời thường theo một cách bất ngờ. Thập niên 1950, người Nhật gọi ba món đồ điện ai cũng mơ có là "ba thần khí": tivi đen trắng, máy giặt và tủ lạnh. Thập niên 1960 lại có "ba thần khí mới" gồm tivi màu, máy lạnh và ô tô. Đến giờ, báo chí Nhật vẫn hay dùng cụm từ này để nói về bộ ba món đồ "phải có" của một thời.

Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì

Ise Jingū ở tỉnh Mie và đền Atsuta ở Nagoya đều mở cửa cho khách viếng. Không ai nhìn thấy báu vật, nhưng có thể đi trong rừng tuyết tùng của Ise, xem kiến trúc gỗ được dựng lại theo chu kỳ 20 năm, hay ghé bảo tàng báu vật của đền Atsuta với nhiều kiếm cổ được hiến tặng qua các đời.

Về sách, nên đọc phần đầu Kojiki, nhất là đoạn hang đá và đoạn Ninigi giáng thế. Có các bản dịch tiếng Anh với chú thích kỹ, giúp phân biệt bản kể Kojiki với các dị bản Nihon shoki. Đọc Heike monogatari, quyển cuối, để gặp cảnh Dan-no-ura qua giọng văn chương.

Ba báu vật nói lên ba thứ mà người xưa mong ở một người đứng đầu: gương để soi mình, ngọc để giữ lòng, kiếm để giữ đất. Đó là cách đọc phổ biến về sau, không có trong Kojiki, nhưng là cách đọc đẹp.