Gungnir và Draupnir: giáo và nhẫn của Odin từ cuộc thi rèn người lùn

Gungnir là cây giáo của thần Odin, Draupnir là chiếc nhẫn vàng cứ chín đêm lại nhỏ ra tám chiếc nhẫn nặng bằng nó. Cả hai đều ra đời trong cùng một cuộc so tài của các thợ rèn người lùn, được Snorri Sturluson kể trong Edda văn xuôi (khoảng năm 1220). Đây là cuộc "đấu pháp" bằng tay nghề nổi tiếng nhất của thần thoại Bắc Âu: hai lò rèn, sáu báu vật, một hội đồng ba vị thần chấm điểm, và cái đầu của Loki làm vật cược.

Cuộc thi bắt đầu từ một mái tóc

Câu chuyện nằm trong phần Skáldskaparmál của Edda văn xuôi. Snorri viết phần này để giải thích vì sao thi sĩ gọi vàng là "tóc của Sif". Loki cắt trụi tóc của Sif, vợ Thor. Thor nổi giận, Loki phải hứa xuống xứ người lùn kiếm tóc vàng thay thế.

Lò thứ nhất là của các con trai Ivaldi. Họ làm mái tóc vàng mọc được như tóc thật, rồi làm thêm hai món: thuyền Skíðblaðnir và giáo Gungnir. Loki mang ba món đi khoe, gặp người lùn Brokkr, và thách: em trai Brokkr là Eitri chắc chắn không làm nổi ba món quý bằng. Cái đầu của Loki là vật đặt cược.

Lò thứ hai là của Eitri, Brokkr kéo bễ. Loki hoá ruồi đốt Brokkr ba lần để phá. Lò ra ba món: con lợn rừng lông vàng Gullinbursti, nhẫn Draupnir, và búa Mjölnir (cán bị ngắn vì lần đốt thứ ba).

Bảng điểm sáu báu vật

Ba vị thần ngồi xử: Odin, Thor và Freyr. Mỗi bên trao quà và nói công dụng. Theo Snorri, quà được chia như sau:

Hội đồng chọn Mjölnir là món quý nhất. Bên Eitri thắng. Brokkr đòi đầu Loki. Loki chạy trốn bằng đôi giày đi được trên trời và mặt biển, bị Thor bắt về. Tới lúc này Loki mới cãi một câu nổi tiếng: cược là cược cái đầu, chứ cổ thì không cược, cắt đầu mà không chạm cổ thì cứ việc. Không làm được, Brokkr đành lấy dùi và sợi dây khâu miệng Loki lại. Snorri kể đúng chừng đó, không tả gì thêm.

Vì sao gọi đây là một cuộc đấu pháp

Nhìn kỹ, cuộc thi có đủ yếu tố của một trận so tài: hai phe, vật cược, kẻ phá ngầm, trọng tài, luật chấm. Luật chấm cũng thú vị: các thần không chọn món đẹp nhất hay hiếm nhất, mà chọn món giữ được thế giới trước người khổng lồ. Một chiếc nhẫn đẻ ra vàng vô tận vẫn thua một cây búa có cán ngắn. Với người kể chuyện Bắc Âu, phép quý nhất là phép bảo vệ.

Gungnir trong thơ cổ

Snorri chỉ nói giáo "không bao giờ dừng giữa chừng khi đâm". Nhưng Gungnir có mặt ở nhiều chỗ khác, cho thấy cây giáo gắn với Odin từ trước Snorri:

• Völuspá (Lời tiên tri của nữ tiên tri, Edda thơ): Odin phóng giáo qua đầu đạo quân, mở đầu cuộc chiến đầu tiên của thế giới, giữa hai dòng thần Æsir và Vanir. Thơ không nêu tên Gungnir, nhưng giáo của Odin thì người đọc hiểu là nó.
• Sigrdrífumál (Edda thơ): trong đoạn nàng valkyrie dạy các loại chữ rune, có câu nhắc chữ rune khắc "trên mũi Gungnir".
• Gylfaginning (Edda văn xuôi): ở trận Ragnarök, Odin cưỡi ngựa ra trận, đội mũ vàng, cầm Gungnir.

Thời Viking có tục phóng một cây giáo qua đầu quân địch trước khi giao chiến như dâng trận đấu cho Odin. Tục này được nhắc trong vài saga Iceland. Câu thơ trong Völuspá có thể phản ánh chính tục ấy, hoặc ngược lại, tục ấy có thể là cách người ta bắt chước thần. Giới nghiên cứu chưa ngã ngũ chiều nào có trước.

Chữ Gungnir nghĩa là gì

Tên Gungnir thường được giải là "kẻ đung đưa", "kẻ rung", từ một gốc động từ chỉ sự lắc, dao động, hợp với hình ảnh cán giáo rung khi bay. Đây là cách giải phổ biến trong từ điển nguyên ngữ, nhưng như nhiều tên riêng Bắc Âu cổ, vẫn có những đề xuất khác.

Draupnir: chiếc nhẫn biết sinh sôi

Tên Draupnir nghĩa là "kẻ nhỏ giọt", vì vàng như nhỏ ra từ nó. Chín đêm một lần, tám chiếc nhẫn bằng trọng lượng rơi xuống. Trong thơ Bắc Âu, vua chúa được khen là "người rải nhẫn", vì chia vàng cho thuộc hạ là bổn phận của người đứng đầu. Odin có Draupnir nghĩa là có nguồn quà không bao giờ cạn để ban cho người theo mình.

Chiếc nhẫn này có một đoạn đời buồn. Theo Gylfaginning, khi thần Baldr, con trai Odin, qua đời, Odin đặt Draupnir lên giàn hoả táng của con. Thần Hermóðr cưỡi ngựa xuống cõi Hel xin cho Baldr trở về. Không xin được, nhưng Baldr gửi lại chiếc nhẫn cho cha làm kỷ vật. Vậy là Draupnir đã đi một vòng qua cõi chết rồi quay về.

Trong bài Skírnismál (Edda thơ), sứ giả Skírnir đi hỏi cưới nàng Gerðr cho thần Freyr, đem theo một chiếc nhẫn "đã cháy cùng con trai trẻ của Odin". Bài thơ không gọi tên Draupnir, nhưng tả đúng chiếc nhẫn từng nằm trên giàn hoả Baldr và có phép nhỏ tám nhẫn mỗi chín đêm. Gerðr từ chối, bảo nhà nàng không thiếu vàng. Ngay cả nhẫn thần cũng có lúc không mua được lòng người.

Giáo và nhẫn trong hiện vật Viking

Người đọc hay hỏi: có hiện vật nào cho thấy Odin cầm giáo không? Có vài dấu vết đáng xem, dù không cái nào ghi chữ "Gungnir":

• Khuôn ép Torslunda (đảo Öland, Thuỵ Điển): bốn khuôn đồng dùng để ép hình trang trí lên mũ sắt, thời trước Viking. Một khuôn có hình người đội mũ sừng, cầm giáo, và các nhà nghiên cứu nhận thấy một bên mắt có dấu như bị bỏ trống, gợi tới Odin một mắt. Hiện vật thuộc Bảo tàng Lịch sử Thuỵ Điển.
• Nhẫn thề: các saga kể người Bắc Âu thề trên một chiếc nhẫn lớn đặt ở đền. Nhẫn và lời thề gắn với nhau, nên chiếc nhẫn của Odin mang thêm nghĩa ràng buộc chứ không chỉ là của cải.

Wagner đã thêm gì vào cây giáo

Nhiều người biết cây giáo của Odin qua bộ nhạc kịch Chiếc nhẫn của người Nibelung của Richard Wagner (công diễn trọn bộ năm 1876). Ở đó thần Wotan cầm một cây giáo khắc các khế ước, và quyền của thần nằm trong những khế ước đó. Ý giáo khắc chữ có lẽ Wagner lấy cảm hứng từ câu "chữ rune trên mũi Gungnir" trong Sigrdrífumál, nhưng giáo của khế ước là sáng tạo của ông. Chiếc nhẫn trong nhạc kịch của Wagner cũng là nhẫn bị nguyền, lấy từ truyện vàng của người lùn Andvari, khác hẳn Draupnir.

Góc nhìn hôm nay

Đoạn Skáldskaparmál kể cuộc thi chỉ dài khoảng hai trang. Đọc bản dịch có chú thích, bạn sẽ thấy Snorri kể như một người kể chuyện quán rượu: nhanh, giễu, nhiều chi tiết vặt mà sống động. Tiếp theo nên đọc Skírnismál để gặp lại chiếc nhẫn trong vai món quà bị từ chối.

Cuộc thi rèn của người lùn còn là một bài học thiết kế. Sáu món đồ, mỗi món một chức năng rõ: một món di chuyển trên biển, một món di chuyển trên trời, một món tấn công chắc trúng, một món sinh của cải, một món phục hồi vẻ đẹp, một món phòng thủ đa dụng. Ai từng xây một bộ bài phép sẽ nhận ra cấu trúc quen thuộc: không món nào làm hết mọi việc, và người chấm khôn ngoan sẽ chọn theo nhu cầu chứ không theo độ hào nhoáng.