Từ thế kỷ 15 tới thế kỷ 19, bài lá châu Âu được làm thủ công trong những xưởng nhỏ: in nét bằng mộc bản, tô màu qua khuôn giấy cắt, dán nhiều lớp giấy thành bìa, đánh bóng rồi cắt bằng kéo lớn. Các trung tâm lớn là Ulm và Nuremberg ở Đức thế kỷ 15, rồi Lyon, Rouen, Paris ở Pháp từ thế kỷ 16. Bài lá là một trong những sản phẩm in hàng loạt sớm nhất của châu Âu, có mặt trước cả sách in của Gutenberg.
Trước nghề in: bài vẽ tay cho người giàu
Những bộ bài sớm nhất ở châu Âu được vẽ tay từng lá, thếp vàng, dành cho vua chúa và quý tộc. Bộ bài săn Ambras ở Vienna và bộ bài Stuttgart thập niên 1430 là ví dụ còn giữ được. Một bộ như thế tốn công ngang một bức tranh nhỏ.
Giai thoại Gringonneur và vua Charles VI
Sổ chi tiêu của triều Pháp năm 1392 ghi một khoản trả cho hoạ sĩ Jacquemin Gringonneur vẽ ba bộ bài "bằng vàng và nhiều màu" cho nhà vua Charles VI giải khuây. Ghi chép này có thật. Nhưng từ thế kỷ 17 – 18, có người dựa vào đó để kể rằng bài lá được phát minh để mua vui cho vị vua mắc bệnh tâm thần. Điều đó sai: bài lá đã có mặt ở Florence và vùng sông Rhine từ năm 1377, mười lăm năm trước. Bộ 17 lá ở Thư viện Quốc gia Pháp từng được gọi là "bài Charles VI" cũng được giới nghiên cứu xác định là bài Ý thế kỷ 15, không liên quan tới Gringonneur.
Mộc bản và khuôn tô: cách làm ra một nghìn bộ
Bước ngoặt đến khi thợ làm bài chuyển sang in mộc bản. Một tấm gỗ khắc nổi nét viền của nhiều lá cùng lúc, quét mực, đặt tờ giấy lên, chà mặt sau. Thế là có một tờ in đen gồm nhiều lá. Màu được thêm sau, bằng khuôn tô: một tờ giấy dày, quét dầu cho bền, khoét lỗ đúng chỗ cần màu. Đặt khuôn lên tờ in, quét cọ màu đỏ, nhấc ra; đổi khuôn, quét màu khác.
Quy trình một xưởng bài Pháp thế kỷ 17 – 18, theo các mô tả nghề thủ công của thời ấy, có thể tóm lại như sau:
- Làm bìa: dán ba bốn lớp giấy bằng hồ bột, thường có một lớp giấy xám ở giữa để bài không bị nhìn xuyên qua khi giơ lên ánh sáng.
- In nét: in tờ mặt bằng mộc bản, mỗi tờ gồm nhiều lá.
- Tô màu: mỗi màu một khuôn tô, phổ biến là đỏ, vàng, xanh, đen.
- Dán mặt: dán tờ đã in lên bìa, ép phẳng, phơi khô.
- Đánh bóng: xoa xà phòng hoặc bột, rồi miết bằng đá nhẵn cho lá bài trơn, dễ xoè và dễ chia.
- Cắt và đóng gói: cắt tờ lớn thành từng lá bằng kéo lớn, xếp thành bộ, gói giấy.
Một xưởng nhỏ với vài thợ có thể làm ra hàng trăm bộ mỗi tuần. Đó là tốc độ không thể có với bài vẽ tay, và giá một bộ bài in giảm xuống đủ để thợ thủ công, lính, người buôn bán cũng mua được.
Ulm và Nuremberg: xưởng bài của thế kỷ 15
Ở các thành phố Đức phía nam, nghề vẽ và in tranh giấy, tiếng Đức gọi là Briefmaler, gắn chặt với nghề làm bài. Ulm và Nuremberg có nhiều thợ làm bài được ghi tên trong sổ sách thành phố thế kỷ 15, và bài của họ được bán xa ra ngoài nước Đức, kể cả sang Ý.
Mức độ cạnh tranh có thể đo bằng một văn bản thường được dẫn: năm 1441, Viện Nguyên lão Venice ra quyết định bảo vệ thợ làm bài và tranh in của thành phố, vì nghề này sa sút do bài và tranh in từ nơi khác tràn vào. Tức là từ thập niên 1440, trước khi Gutenberg in Kinh Thánh ở Mainz, đã có một thị trường bài lá in với hàng nhập khẩu và lệnh bảo hộ.
Cùng thời đó, ở vùng thượng sông Rhine có một nghệ nhân khắc đồng không rõ tên mà giới nghiên cứu gọi là "Bậc thầy Bài lá" (Master of the Playing Cards). Ông khắc bài với chất hoa, chim, thú, người hoang dã, nét tinh xảo hơn mộc bản nhiều. Ông là một trong những người khắc đồng sớm nhất châu Âu còn để lại tác phẩm, và các lá bài của ông nay được trưng bày trong bảo tàng như tranh khắc nghệ thuật.
Lyon, Rouen, Paris: nước Pháp lên ngôi
Từ thế kỷ 16, trung tâm của nghề chuyển sang Pháp. Lyon có thời là nơi làm bài lớn nhất châu Âu, xuất sang Tây Ban Nha, Ý, Thuỵ Sĩ. Rouen, thành phố cảng trên sông Seine, làm bài bán cho Anh và các nước Vùng Thấp; mẫu Rouen là tổ tiên của mẫu bài Anh hiện nay. Paris có phường thợ làm bài riêng với điều lệ, thợ cả, thợ học việc.
Một thói quen của thợ bài Pháp còn để lại dấu vết đến hôm nay: tên người làm bài thường được in trên lá bồi chuồn, kèm biểu tượng của xưởng. Lá này thành "chữ ký" của nhà sản xuất, giống như lá Át bích ở Anh về sau. Nhờ đó các nhà nghiên cứu xác định được nhiều bộ bài cổ ra đời ở xưởng nào, thành phố nào.
| Trung tâm | Thời kỳ mạnh nhất | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Ulm, Nuremberg | Thế kỷ 15 | Bài chất Đức in mộc bản, bán ra ngoài nước Đức |
| Venice | Thế kỷ 15 | Thợ bài địa phương được nhà nước bảo hộ trước hàng nhập |
| Lyon | Thế kỷ 16 | Xuất khẩu lớn, làm cả bài chất Latin cho thị trường nước ngoài |
| Rouen | Thế kỷ 16 – 17 | Bán sang Anh và Vùng Thấp; mẫu Rouen thành mẫu Anh |
| Paris | Thế kỷ 17 – 19 | Mẫu Paris thành mẫu chính thức của Pháp ở thế kỷ 19 |
Bài lá như tư liệu của nghề in
Vì là đồ dùng hằng ngày, bài lá bị dùng mòn rồi vứt đi. Rất ít bộ bài in thời đầu còn nguyên. Phần lớn hiểu biết hôm nay đến từ hai nguồn bất ngờ. Thứ nhất là những tờ in chưa cắt, bị dùng làm giấy lót bìa sách: thợ đóng sách thời ấy tận dụng giấy thừa, kể cả tờ bài in hỏng. Khi tu sửa sách cổ, người ta tìm thấy cả tờ bài nguyên vẹn bên trong bìa. Thứ hai là những tấm mộc bản và khuôn tô còn sót lại trong xưởng, nay ở bảo tàng.
Tờ bài chưa cắt còn có giá trị kỹ thuật: nó cho thấy thợ xếp lá trên một tấm gỗ thế nào, in bao nhiêu lá một lần, tô màu lệch ra sao. Một vết màu lem qua mép lá có thể kể nhiều hơn một trang văn bản.
Khi máy móc thay tay
Đầu thế kỷ 19, in thạch bản rồi in nhiều màu bằng máy thay dần mộc bản và khuôn tô. Ở Anh, Thomas De La Rue được cấp bằng sáng chế đầu thập niên 1830 cho cách in bài lá bằng máy, và xưởng của ông trở thành một trong những nhà làm bài lớn nhất thế kỷ ấy. Ở Mỹ, các nhà máy in bài ra đời liên tiếp trong nửa sau thế kỷ 19. Nghề làm bài thủ công dần biến mất, chỉ còn sống trong các xưởng phục dựng và bảo tàng.
Góc nhìn hôm nay: xem bài lá như tranh khắc
- Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux, gần Paris, có mộc bản, khuôn tô, dụng cụ của thợ bài và nhiều tờ bài chưa cắt.
- Deutsches Spielkartenmuseum ở Leinfelden-Echterdingen, gần Stuttgart, mạnh về bài Đức thế kỷ 15 – 16.
- Bảo tàng Quốc gia Đức (Germanisches Nationalmuseum) ở Nuremberg có bộ sưu tập lớn về nghề thủ công của thành phố, gồm cả tranh in giấy thời đầu.
- Thử tự làm: cắt một khuôn tô hình trái tim từ bìa cứng, quét màu lên mười tấm thẻ trắng. Bạn sẽ hiểu vì sao chất Pháp chỉ cần hai màu lại thắng chất Ý nhiều màu.
Nghề làm bài là chuyện kỹ thuật và mỹ thuật; còn việc dùng bài để đánh bạc thì pháp luật Việt Nam cấm.
Câu hỏi thường gặp
Bài lá thời xưa được làm như thế nào?
Thợ dán nhiều lớp giấy thành bìa, in nét bằng mộc bản, tô màu qua khuôn giấy cắt, dán mặt in lên bìa, đánh bóng bằng đá rồi cắt thành lá. Quy trình này dùng phổ biến ở châu Âu từ thế kỷ 15 tới đầu thế kỷ 19.
Bài lá có phải do hoạ sĩ Gringonneur làm cho vua Charles VI không?
Không. Năm 1392 triều Pháp có trả tiền cho Gringonneur vẽ ba bộ bài, nhưng bài lá đã có ở châu Âu từ năm 1377. Câu chuyện bài lá được phát minh cho vua Charles VI là giai thoại hình thành về sau.
Bài lá có trước sách in Gutenberg không?
Có. Bài lá in mộc bản đã được bán rộng rãi ở Đức và Ý trong thập niên 1430–1440. Kinh Thánh Gutenberg in xong khoảng năm 1455. Bài lá và tranh tôn giáo in giấy là những sản phẩm in hàng loạt sớm nhất châu Âu.
Vì sao bài Pháp in tên nhà sản xuất trên lá bồi chuồn?
Đó là thói quen của thợ bài Pháp: lá bồi chuồn mang tên và biểu tượng của xưởng, như một chữ ký. Nhờ vậy các nhà nghiên cứu xác định được nguồn gốc nhiều bộ bài cổ.
Có thể xem dụng cụ làm bài lá cổ ở đâu?
Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux có mộc bản, khuôn tô và tờ bài chưa cắt. Deutsches Spielkartenmuseum ở Leinfelden-Echterdingen gần Stuttgart cũng có bộ sưu tập lớn về bài Đức thời đầu.
