Khiên Aegis của Zeus và Athena: khiên hay áo choàng da dê

Aegis (tiếng Hy Lạp aigis) là vật phép của thần Zeus và nữ thần Athena, mà Homer tả như một tấm có tua vàng, khi rung lên thì gây kinh hoàng cho quân thù. Trong Iliad, aegis do thần thợ rèn Hephaistos làm cho Zeus; Athena và Apollo cũng mang nó. Về hình dạng, các văn bản cổ không thống nhất: có chỗ giống khiên, có chỗ giống áo choàng da dê viền rắn, và chính vì thế cụm từ "khiên Aegis" chỉ đúng một nửa.

Aegis trong Iliad: không bao giờ được tả trọn

Homer nhắc aegis nhiều lần trong Iliad, mỗi lần một nét. Đặt các đoạn cạnh nhau ta có bức tranh sau:

Hai điểm đáng chú ý. Thứ nhất, aegis gần như không bao giờ dùng để đỡ đòn như một tấm khiên chiến đấu. Phép của nó là gây sợ: rung lên là quân địch tan vỡ tinh thần. Thứ hai, ở khúc ca 24, aegis lại là tấm che chở, giữ cho thân thể người đã khuất được nguyên vẹn. Một vật vừa làm kẻ thù khiếp sợ, vừa bảo vệ người được thần thương: đó là bản chất kép của aegis.

Chữ aegis nghĩa là gì

Về nguồn gốc chữ, có hai cách hiểu chính, cả hai đều có từ thời cổ:

1. Da dê: aigis được nối với aix, aigos, nghĩa là con dê. Aegis vì thế là tấm da dê, giống loại áo da mà người chăn nuôi khoác trên vai. Một truyền thuyết muộn hơn, được nhắc trong sách thiên văn thần thoại cổ của Hyginus, kể rằng Zeus làm aegis từ da của con dê Amaltheia, con dê đã nuôi thần bằng sữa khi còn nhỏ trên đảo Crete.
2. Cơn giông: chữ kataigis trong tiếng Hy Lạp nghĩa là trận gió giật, cơn giông bất chợt. Theo hướng này, aegis là đám mây giông mà Zeus, thần bầu trời, rung lên khi nổi sấm. Đoạn khúc ca 17, Zeus rung aegis thì núi Ida phủ mây và sấm nổ, ủng hộ cách đọc này.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hai nghĩa có thể chồng lên nhau trong tâm thức người Hy Lạp: tấm da dê thần linh mà khi rung thì thành giông bão. Nghĩa nào có trước thì chưa ngã ngũ.

Đầu Gorgon trên aegis

Nét dễ nhận ra nhất của aegis trong nghệ thuật là khuôn mặt Gorgon gắn ở giữa, gọi là gorgoneion. Homer đã nhắc đầu Gorgon trên aegis ở khúc ca 5, nhưng không kể vì sao nó ở đó. Lời giải thích quen thuộc đến muộn hơn: chàng Perseus sau khi hạ Medusa đã dâng chiếc đầu cho Athena, nữ thần gắn nó lên aegis của mình. Chuyện này có trong Bibliotheca, bộ sách tổng hợp thần thoại thường gắn tên Apollodorus, soạn khoảng thế kỷ 1–2 sau Công nguyên.

Gorgoneion có chức năng tương tự aegis: làm kẻ xấu sợ hãi mà tránh xa. Người Hy Lạp gắn khuôn mặt Gorgon lên khiên, lên mái đền, lên đáy chén uống rượu, như một thứ trừ tà bằng hình ảnh.

Khiên hay áo choàng: aegis trong nghệ thuật

Văn bản để ngỏ hình dạng, nên mỗi thời mỗi nghệ nhân hình dung một kiểu. Có thể chia làm ba lối:

• Áo choàng vảy: trên gốm vẽ của Athens thế kỷ 6–5 trước Công nguyên, Athena thường khoác aegis như một tấm áo choàng ngắn hoặc yếm phủ vai và ngực, mặt phủ vảy, viền là những con rắn nhỏ uốn cong, giữa ngực có gorgoneion. Đây là lối phổ biến nhất trong nghệ thuật Hy Lạp.
• Tấm khoác trên tay: một số hình vẽ cho Athena vắt aegis lên cánh tay trái, chìa ra phía trước như tấm khiên mềm. Đây có thể là gốc của cách hiểu "aegis là khiên".
• Khiên tròn: tới thời La Mã và nhất là thời Phục hưng về sau, aegis hay bị đồng nhất với tấm khiên tròn có mặt Gorgon. Thực ra Athena luôn có một tấm khiên riêng, và nhiều bức tượng cho bà vừa khoác aegis trên ngực vừa có khiên đặt bên cạnh.

Bức tượng Athena Parthenos khổng lồ của Pheidias, dựng trong đền Parthenon năm 438 trước Công nguyên, đã mất. Nhưng một bản sao La Mã nhỏ, gọi là Athena Varvakeion, nay ở Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia Athens, cho thấy rõ: nữ thần khoác aegis vảy viền rắn trên ngực, giữa có gorgoneion, và tay trái đặt lên một tấm khiên tròn riêng biệt dựng bên chân. Nhìn bức tượng này là thấy ngay aegis và khiên là hai thứ khác nhau.

Aegis của các hoàng đế

Vì aegis là dấu hiệu của Zeus, người cai trị muốn khoe mình được thần che chở đã mượn nó. Hai ví dụ có thể xem tận mắt:

• Bức khảm Alexander (Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia Naples): bức khảm La Mã tìm thấy ở Pompeii, chép lại một bức hoạ Hy Lạp, tả Alexander Đại đế ra trận. Trên giáp ngực của ông có gorgoneion.
• Cameo Blacas (Bảo tàng Anh, London): bức chạm đá nhiều lớp tả hoàng đế Augustus nhìn nghiêng, khoác aegis trên vai, đúng như cách các thần được tả.

Đây là những hình ảnh tuyên truyền rất tinh tế: không cần chữ, ai nhìn thấy aegis cũng hiểu người mặc nó đứng dưới sự che chở của chúa tể các thần.

"Under the aegis": từ thần thoại vào từ điển

Chính nghĩa "che chở" đã đưa aegis vào tiếng Anh hằng ngày. Cụm từ under the aegis of nghĩa là "dưới sự bảo trợ của", "do … đứng ra tổ chức". Một hội nghị "under the aegis of" một tổ chức là hội nghị được tổ chức ấy bảo trợ. Đây là một trong những vật phép thần thoại hiếm hoi đi vào ngôn ngữ hành chính mà người dùng không cần biết gì về Zeus.

Nghĩa còn lại, "gây sợ", không theo vào từ điển. Từ một món gây khiếp sợ trong Homer, aegis bước sang tiếng Anh với nghĩa hoàn toàn hiền lành.

Góc nhìn hôm nay

Để gặp aegis đúng nghĩa gốc, nên đọc Iliad khúc ca 5 và khúc ca 15 trong một bản dịch có đánh số câu. Bản dịch tiếng Việt Iliad còn ít, nhưng các bản tiếng Anh có chú thích rất phổ biến. Đọc xong, hãy thử tìm hình Athena trên gốm Hy Lạp trong bộ sưu tập trực tuyến của các bảo tàng lớn, và tự đếm xem có bao nhiêu kiểu aegis khác nhau.

Ai đến Athens có thể đứng trước Athena Varvakeion ở Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia, rồi lên đồi Acropolis nhìn Parthenon, nơi bức tượng gốc từng đứng. Ở London, cameo Blacas nằm trong phòng trưng bày La Mã của Bảo tàng Anh.

Và một điều để mang về: trong thần thoại Hy Lạp, vật phép mạnh nhất của chúa tể các thần không phải để đánh, mà để làm đối phương mất tinh thần và để che chở người mình. Người xưa hiểu rằng nhiều trận được quyết định trước khi giao chiến.