Happy Families là bộ bài gia đình của Anh do hãng John Jaques & Son ở London phát hành vào khoảng năm 1851, năm diễn ra Đại Triển lãm ở Cung Thuỷ tinh. Mỗi "gia đình" là một nghề, gồm bốn lá: ông bố, bà mẹ, cậu con trai, cô con gái, với những cái tên chơi chữ như Mr Bun the Baker, ông thợ bánh có tên là chiếc bánh mì tròn. Người dự lần lượt hỏi xin lá còn thiếu để gom cho đủ một nhà. Bộ bài này trở thành mẫu cho cả một họ bài gia đình khắp châu Âu, từ "bảy gia đình" của Pháp tới "Quartett" của Đức.
Bối cảnh: London giữa thế kỷ 19
Năm 1851, London mở Đại Triển lãm (Great Exhibition) trong toà nhà kính khổng lồ ở công viên Hyde Park, về sau quen gọi là Cung Thuỷ tinh. Hàng triệu người đổ về xem máy móc, đồ thủ công, sản phẩm từ khắp thế giới. Đó cũng là thời tầng lớp trung lưu nước Anh lớn mạnh, gia đình có nhiều thời gian rảnh hơn, và đồ dùng giải trí cho trẻ em trong nhà thành một thị trường thật sự.
Hãng Jaques lúc ấy đã nổi tiếng với đồ dùng giải trí trong nhà và ngoài trời. Năm 1849, hãng bắt đầu sản xuất bộ cờ vua mẫu Staunton, mẫu quân cờ mà tới nay vẫn là chuẩn trong các giải đấu quốc tế. Về sau hãng còn góp phần làm môn croquet phổ biến ở Anh. Happy Families nằm trong dòng sản phẩm "giải trí gia đình" ấy.
Bộ bài trông thế nào
Mỗi lá vẽ một nhân vật, thường là hình biếm hoạ đầu to, mặt phóng đại, theo đúng phong cách tranh vui trên báo Anh thời Victoria. Tên nhân vật là một lối chơi chữ với nghề nghiệp: âm đầu của tên trùng với âm đầu của nghề, và nghĩa của tên lại gợi đến nghề.
| Tên gọi | Nghề | Chơi chữ |
|---|---|---|
| Mr Bun the Baker | Thợ làm bánh | "Bun" là bánh mì tròn nhỏ |
| Mr Bones the Butcher | Người bán thịt | "Bones" là xương |
| Mr Soot the Sweep | Thợ cạo ống khói | "Soot" là bồ hóng |
| Mr Dose the Doctor | Thầy thuốc | "Dose" là liều thuốc |
| Mr Grits the Grocer | Chủ tiệm tạp hoá | "Grits" là bột ngũ cốc xay thô |
Mỗi gia đình có bốn thành viên: Mr (ông bố), Mrs (bà mẹ), Master (cậu con trai) và Miss (cô con gái). Như vậy một lá như "Master Bun, the Baker's son" là cậu bé con ông thợ bánh. Danh sách gia đình và nghề có khác nhau đôi chút giữa các lần in và các hãng làm lại.
Ai vẽ những lá bài đầu tiên
Hình vẽ của bộ Happy Families đầu tiên thường được gán cho John Tenniel, hoạ sĩ biếm hoạ của tạp chí Punch, người về sau minh hoạ "Alice ở xứ sở thần tiên" (1865) của Lewis Carroll. Tuy vậy, sự gán ghép này chưa được chứng minh bằng tài liệu chắc chắn như hợp đồng hay chữ ký trên bản in. Nhiều nhà sưu tầm và bảo tàng ghi là "được cho là" của Tenniel. Phong cách đầu to, nét châm biếm đúng là gần với tranh của ông và của nhóm hoạ sĩ Punch.
Cách dùng: gom đủ một nhà
Lối dùng bộ bài rất đơn giản, đó là lý do trẻ con năm sáu tuổi cũng tham gia được. Bài được chia hết cho mọi người. Tới lượt, một người hỏi một người khác xin một lá cụ thể của gia đình mà mình đang có ít nhất một lá, ví dụ: "Cho tôi xin bà Bun, vợ ông thợ bánh." Nếu người kia có lá đó, họ phải đưa, và người hỏi được hỏi tiếp. Nếu không, lượt chuyển sang người khác. Ai gom đủ bốn người của một nhà thì đặt cả nhà xuống bàn. Khi mọi gia đình đã được gom đủ, người có nhiều nhà nhất là người thắng.
Nhiều gia đình Anh thêm một luật lịch sự: phải nói "please" khi xin và "thank you" khi nhận, quên thì mất lượt. Chính luật nhỏ này làm Happy Families trở thành một cách dạy phép tắc cho trẻ. Không có tiền, không có điểm thưởng, chỉ có niềm vui gom đủ nhà.
Họ hàng khắp châu Âu
Ý tưởng "gom đủ một nhóm" không do Jaques nghĩ ra từ con số không, nhưng Happy Families làm nó nổi tiếng. Ở mỗi nước, ý tưởng ấy có dạng riêng:
| Nước | Tên gọi | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Anh | Happy Families | Gia đình bốn người theo nghề, tên chơi chữ |
| Pháp | Jeu des sept familles | Bảy gia đình, mỗi nhà sáu người: ông, bà, bố, mẹ, con trai, con gái — 42 lá |
| Đức | Quartett | Mỗi nhóm bốn lá; về sau có cả loại in thông số (ô tô, tàu, máy bay) để so |
| Hà Lan | Kwartet | Nhóm bốn lá, chủ đề rất đa dạng |
Ở Pháp, "bảy gia đình" thành một thể loại đồ dùng giáo dục lớn. Có bộ về các vùng của Pháp, bộ về các nghề, bộ về động vật, về nhạc cụ, về các nhà khoa học. Trường học và nhà xuất bản dùng nó để dạy trẻ gom kiến thức theo nhóm. Ở Đức, Quartett chuyển hướng sang bộ bài in thông số kỹ thuật, tiền thân của kiểu bài so số mà nhiều nước gọi theo tên thương mại.
Một tấm gương xã hội thời Victoria
Nhìn kỹ bộ Happy Families, người đọc hôm nay thấy một bức tranh xã hội nước Anh thế kỷ 19:
- Nghề nghiệp đô thị. Thợ bánh, hàng thịt, thợ cạo ống khói, thợ may, người bán sữa: những gương mặt quen trên phố London. Nghề cạo ống khói gợi lại một thực tế khắc nghiệt thời đó, khi trẻ em bị dùng để chui vào ống khói, chuyện được nhiều nhà cải cách lên tiếng phản đối.
- Gia đình hạt nhân. Mỗi nhà đúng bốn người, bố mẹ và một trai một gái, phản ánh hình mẫu gia đình mà tầng lớp trung lưu Victoria đề cao.
- Biếm hoạ. Nét vẽ phóng đại đôi khi mang định kiến về ngoại hình hay tầng lớp. Nhiều bản in lại về sau đã vẽ lại nhân vật cho nhẹ nhàng hơn.
Những đặc điểm đó làm bộ bài trở thành tư liệu thú vị cho người nghiên cứu lịch sử xã hội và lịch sử minh hoạ sách thiếu nhi.
Góc nhìn hôm nay: xem và tự làm
- Bảo tàng. Bảo tàng Tuổi thơ Young V&A ở Bethnal Green, London, và nhiều bảo tàng đồ chơi ở Anh có trưng bày các bộ Happy Families đời đầu cùng đồ chơi thời Victoria.
- Sưu tầm. Các bản in thế kỷ 19 của Jaques có giá trị sưu tầm; bản in lại hiện đại thì dễ mua. Nên để ý tên hãng in và năm in ghi trên hộp.
- Tự làm một bộ Việt. Đây là phần vui nhất. Chọn sáu đến tám nghề quen ở Việt Nam, đặt tên chơi chữ kiểu Jaques: "bác Bún bán bún", "chú Đinh thợ mộc", "cô Kim thợ may". Mỗi nhà bốn lá: bố, mẹ, con trai, con gái. Trẻ con tự vẽ, cả nhà cùng dùng. Cách này luyện nói, luyện lịch sự và luyện trí nhớ cùng lúc.
- Bản học tập. Theo lối "bảy gia đình" của Pháp, có thể làm bộ về các vua Trần, các con sông, các loài chim. Gom đủ một "nhà" nghĩa là nhớ đủ một nhóm kiến thức.
Câu hỏi thường gặp
Happy Families ra đời năm nào?
Bộ bài Happy Families được hãng John Jaques & Son ở London phát hành vào khoảng năm 1851, năm diễn ra Đại Triển lãm ở Cung Thuỷ tinh. Từ đó nó trở thành bộ bài gia đình quen thuộc ở Anh.
Ai vẽ bộ bài Happy Families đầu tiên?
Hình vẽ thường được gán cho John Tenniel, hoạ sĩ của tạp chí Punch và người minh hoạ "Alice ở xứ sở thần tiên". Tuy vậy chưa có tài liệu chứng minh chắc chắn, nên nhiều nơi ghi là "được cho là" của Tenniel.
Happy Families dùng thế nào?
Bài được chia hết, mỗi người lần lượt hỏi xin người khác một lá cụ thể của gia đình mình đang gom. Có lá thì phải đưa và người hỏi được hỏi tiếp. Ai gom đủ bốn người một nhà thì đặt xuống, nhiều nhà nhất là thắng.
Jeu des sept familles khác Happy Families thế nào?
Bản Pháp có bảy gia đình, mỗi nhà sáu người gồm ông, bà, bố, mẹ, con trai, con gái, tổng cộng 42 lá. Bản Anh mỗi nhà bốn người. Bản Pháp còn phát triển thành nhiều bộ giáo dục theo chủ đề.
Hãng Jaques còn nổi tiếng với gì?
Jaques nổi tiếng với bộ cờ vua mẫu Staunton sản xuất từ năm 1849, mẫu quân cờ vẫn là chuẩn trong giải đấu quốc tế. Hãng cũng góp phần phổ biến môn croquet ở Anh thế kỷ 19.
